🔆તોરલ ~ જેસલ કરી લે🔆

સંતવાણીનો વારસો

જેસલ કરી લે વિચાર, માથે જમ કેરો માર
સપના જેવો રે સંસાર, તોરી રાણી કરે રે પોકાર
આવો ને જેસલ આપણ પ્રેમ થકી મળીએ રે….

ચાંદો-સૂરજ વસે રે આકાશ, નવલખ તારા એની પાસ
પવન પાણી ને પરકાશ, હે જી સૌ લોક કરે એની આશ …… આવો ને  

ગુરુના ગુણનો નહીં પાર, ભગતિ ખાંડા કેરી ધાર
નૂગરા શું જાણે રે સંસાર, હે જી એનો એળે ગ્યો અવતાર …… આવો ને

છીપું સમંદરમાં થાય, વાકી ધન રે કમાય
સ્વાતિના મેહુલા વરસાય, હે જી ત્યાં તો સાચા મોતી થાય …… આવો ને

મોતી એરણમાં ઓરાય, માથે ઘણના ઘા થાય
ફૂટે ઈ ફટકિયા કેવાય, હે જી ખરાની રે ખબર્યું થાય …… આવો ને 

નિત ઊઠી નદીએ નાવા જાય, કોયલા ઉજળા નો થાય
ગણિકાનો બેટો કોને કેવા જાય, હે જી માવઠામાં કણ નો’ થાય …… આવો ને 

દેખાદેખી કરવાને જાય, એ નર અધૂરિયા કેવાય
દીવો લઈને કૂવે પડવા જાય, હે જી વાણી તોરી રાણી ગાય …… આવો ને

અનુભવી આવ્યો છે અવતાર, માથે સદગુરુનો આધાર
જાવું છે ધણીને દુવાર, બેડલી ઊતારો ભવપાર …… આવો ને

~ તોરલ

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 300 @ 3 ઓક્ટોબર 2017 * લતા હિરાણી  

કાવ્યસેતુ કોલમની યાત્રાને છ વર્ષ પૂરાં થયા ને આ ત્રણસોમો આસ્વાદલેખ. દિવ્ય ભાસ્કર મેનેજમેન્ટ, તંત્રીઓ અને આ કોલમના ચાહકોનો આભાર માનું એટલો ઓછો છે. મારો આનંદ એથીયે વધારે…. આ નિમિત્તે આજે સતી તોરલનું ગીત પસંદ કર્યું છે. તોરલસતી પંદરમી સદીમાં થઈ ગઈ. એણે અદભૂત ભજનો આપ્યા. એ જ સદીમાં મીરાંબાઈ ખરી પણ મીરાં અડધી ગુજરાતી, અડધી રાજસ્થાની! અને પંદરમી સદી પહેલા કોઈ સ્ત્રીના ગીતો આધારભૂત રીતે નોંધાયા નથી એટલે જેના ગીતો નોંધાયા છે એવી તોરલ સતીને પ્રથમ ગુજરાતી કવયિત્રી ગણી શકાય.

ગીતપરંપરા તો આદિકાળથી ચાલતી હશે અને એય મોટેભાગે સ્ત્રીઓ દ્વારા. કર્ણોપકર્ણ ઉતરી આવતા ગવાતા ગીતો..  આ રીતે વિશ્વમાં ક્યાંય પણ કવિતાની શરૂઆત સ્ત્રીઓએ જ શરૂ કરી હશે એમ મને લાગે છે. આદિકાળથી  સ્ત્રીઓ ઘરનું ક્ષેત્ર અને પુરુષો બહારનું ક્ષેત્ર સંભાળતા આવ્યા છે. પુરુષોના આનંદ માટે અનેક સાધનો રહ્યા જ્યારે રોજના ઘરગથ્થુ  ઝીણાં ઝીણાં  કામોનો થાક ઉતારવા માટે, આનંદ માટે સ્ત્રીઓએ ગીતો રચ્યાં. કૂવે પાણી ભરતાં, ગારનું લીંપણ કરતાં કે અનાજ દળતાં સ્ત્રીઓએ ગીતો ગાયાં છે. કોઈપણ પ્રસંગ હોય; વિવાહ હોય કે સીમંત, આણું પાથરવાનું હોય કે ગણેશ બેસાડવાના હોય, સ્ત્રીઓએ રચેલાં ગીતો અવશ્ય મળે ! હાલરડાંથી માંડીને મરશિયા સુધી સ્ત્રીઓએ સૂરને વહેતો કર્યો છે, લયને ઝીલ્યો છે. જીવનના પ્રત્યેક ધબકારમાં, મોસમના હરએક મિજાજમાં સ્ત્રીઓને ગળે ગીતો ફૂટયાં છે. એણે કવિતા કરવા નહીં પણ આનંદ માટે, કંઈક કહેવા માટે, જે તે સમય સાથે જોડાવા માટે ગીતો રચ્યાં છે એટલે એમાં ક્યાંય રચનારનું નામ નથી ! આદિવાસી જાતિઓમાં પણ ગીતો એટલા જ મળે છે !

સંત કવયિત્રીઓ કે પછી સંત કવિઓ, એમના ભજન લોકકંઠે સચવાયેલા રહ્યાં છે એટલે એના શબ્દોમાં એકસરખાપણું નથી મળતું. મોટાભાગે સરખું પણ તોય કડીઓમાં શબ્દોમાં ક્યાંક ફેર પડી જાય. એય ખરું કે મૂળ રચનામાં બીજાઓ પોતે એકાદ કડી ઉમેરી દે એટલે આધારભૂત ગણાતા પ્રકાશનોમાં પણ એકસૂત્રતા અઘરી. આપણે જે મળ્યું એ સોનું માની ચાલવાનું.  

કવિતા એ સ્પર્શી જાય એ રીતે સંક્ષેપમાં કહેવાની કળા છે. કેવા તીર જેવા પ્રતીકોથી સતી તોરલ જેસલને સાચા રસ્તે વળવાની સલાહ આપે છે ! મીરાંબાઈ કહે છે, ‘કપટીથી હરિ દૂર વસે, મારા સંતન કેરી પાસ’….. ગંગાસતીના વેણ જોઈએ તો ‘મેરુ તો ડગે પણ જેના મન ના ડગે રે …  આ ઉપરાંત લોયણ, અમરબાઈ, ગૌરીબાઈ, જેઠીબાઈ, રતનબાઈ, શિવાલક્ષ્મી, બાજીગૌરી કેટકેટલી ભક્ત કવયિત્રીઓ ! આજે સૌને વંદન…    

**

🌸આજે જન્મદિન: વીરૂ પુરોહિત, ‘દાન’ વાઘેલા🌸

🙏 આપનો જન્મદિન (વિભાગ વિશેષ) પણ ‘કાવ્યવિશ્વ’માં સમાવિષ્ટ છે. આપનું નામ લખો, ‘search’ માં, પોસ્ટ હાજર!🙏

🙏’કાવ્યવિશ્વ’માં મનપસંદ કવિની કવિતા મળી શકે છે, કવિનું નામ લખો ‘search’ માં, પોસ્ટ હાજર! 🙏