🔆જીવનવિચાર (અંશો) ~ ટાગોર🔆 -

જીવન વિશે શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના વિચારો (અંશો)
‘મંગપુતે રવીન્દ્રનાથ’ શ્રી મૈત્રેયીદેવી * અનુવાદ ‘ગુરુદેવ અમારે આંગણે’ શ્રી રમણિક મેઘાણી

જમીનદારી નું કામ જોવા સૌપ્રથમ ગયો ત્યારે જોયું કે લોકોને બેસવાની ગોઠવણ બહુ કઢંગી છે. ઉચ્ચ વર્ણના હિન્દુઓ માટે, બ્રાહ્મણો માટે જાજમ બિછાવી છે અને મુસલમાનો સારા ઘરના હોવા છતાંય કાં ઉભા રહેશે અથવા જાજમ એક બાજુ કરી નીચે બેસશે. મેં આ જોઈને કહ્યું કે આ કદીયે ન ચાલે. વસ્તીમાંના બધા જાજમ ઉપર જ બેસશે! લોકો ખૂબ ધૂંધવાયા. વિરોધ ઉઠ્યો – તો બ્રાહ્મણો જાજમ ઉપર નહીં બેસે. મેં કહ્યું કે જો એવું કરવું હોય તો ભલે ન બેસે પણ આ રીત તો નહીં જ ચાલે. એમ કરતાં જે અભડાઈ જતા હોય તે ભલે જરા દૂર ઊભા રહેતા. ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર * P 20

મારા જીવનમાં જ્યારે જ્યારે કોઈનું પણ મૃત્યુ નિકટ છે એમ મને જણાયું છે, જ્યારે જ્યારે એના ઉગરવાની હવે કંઈ જ આશા નથી એમ મેં જોયું છે ત્યારે ત્યારે મારી સમગ્ર શક્તિને એકત્ર કરી મનોમન પ્રાર્થના કરી છે કે “જા તને મુક્તિ આપું છું. સુખેથી તારે નિર્દિષ્ટ પંથે પળ.” મારા પોતાના સંતાનોને પણ વળગી રહેવાની મેં ઈચ્છા રાખી નથી. જવાનું જો નક્કી જ છે તો આપણી આસક્તિ, આપણી વેદના એને આ મર્ત્યલોક સાથે બાંધી ન રાખો, એ બંધનોમાંથી છૂટવા એને કસ્ટાવું ન પડે, એનો પંથ સુગમ અને સરળ બનો. ત્યાગ જ જ્યારે મંગળ છે ત્યારે નિરાસક્ત થઈ ત્યાગ કરવો એ જ યોગ્ય છે. ભાવિ ઘટનાપ્રવાહ ભલે આપણા કાબુમાં ન હોય પરંતુ આપણે પોતે તો આપણા કાબુમાં રહી શકીએ. અવશ્યમભાવી સાથે કદી દલીલો કરી નથી. જે અવશ્યમભાવી છે તે ચાહે તેટલું અપ્રિય હોય કે ગમે તેટલું વેદનાદાયી હોય તેની સામે ઝઝુમીને જખમી થવામાં કંઈ લાભ નથી. ત્યાં તો નમ્રતાપૂર્વક એનો વિજય જ સ્વીકારવો ઘટે. એમાં જ કલ્યાણ છે. ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર P. 100

જલિયાંવાલા બાગ ઘટના સમયે

જલિયાંવાલા બાગના સમાચાર સાંભળીને એવું તો અસહ્ય દુઃખ થયેલું કે આજે પણ એ બરાબર યાદ છે. મનમાં થવા લાગ્યું કે શું આનો કઇ ઉપાય નથી ? કોઈ પ્રતિકાર નથી? આ ઘા જ જો મૂંગે મોંએ સહન કરી લેવાનું થશે તો જીવવું અશક્ય થઈ પડશે. એ જ રાત્રે કાગળ લખ્યો. સવારે ચાર વાગ્યે એ કાગળ પૂરો થયો ત્યારે જ સૂઈ શક્યો.

એ પછી મેં એક રાજકારણી ને વિરોધસભા બોલાવવાની ગોઠવણ કરવા કહ્યું.

એમણે જવાબ આપ્યો, “તમે સભા બોલાવો અને અમે એમાં હાજરી આપીશું.” આ બધું રાજકારણીઓનું રાજકારણ છે. સમય જોઈને સગવડ સાચવીને ચાલવુ. એ સૌ સાથે મારો મેળ કદી ન મળી શક્યો.

એ ખરું છે કે આવી વિરોધસભાઓ બહુ લાભદાયી નથી નીવડતી છતાં અન્યાયનો પ્રતિકાર, વિરોધ જો સમયસર ન કરીએ તો તેમાં આપણી જાત પ્રત્યે જ અન્યાય છે. વિરોધ જ્યારે હાડોહાડ વ્યાપી ગયો હોય ત્યારે ચૂપ રહેવું, કારણ કે એ જ સગવડદાયી છે અને પછી સગવડે એનો સગવડીયો વિરોધ જાહેર કરવો એ મારા સ્વભાવમાં નથી. તેથી જ એ રાત્રે પત્ર લખ્યા વિના મારો છૂટકો નહોતો.

મારા એ પત્રથી સરકારને ભારે અપમાન લાગ્યું હતું. વિલાયતમાં પણ મેં જોયું હતું કે લોકો એ પ્રસંગને ભૂલ્યા નહોતા, ભૂલી શકતા નહોતા. રાજાનું અપમાન થયું હતું ને ?અંગ્રેજો રાજભક્ત પ્રજા છે. રાજાનો અનાદર એ કારણે જ એમને એટલો આઘાતકારક નીવડયો હતો. હું એ પ્રજાને પ્રથમથી જ જાણતો હતો અને તેથી જ મેં એ પત્ર લખ્યો હતો. આવા પ્રસંગે કંઈ જ થઈ શકતું નથી. કેવા નિરર્થક અને સાધારણ હોય છે આપણા બધા વિરોધો !એથી જ વિચાર આવ્યો કે માqરી પાસે જે કંઈ શક્તિ છે એનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ જે રીતે હું કરી શકું તેમ છું તે રીતે કરી જ છૂટીશ અને મેં જોયું કે એમના દેશના લોકો આ વાત લાંબા કાળ સુધી ભૂલી શક્યા ન હતા. ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર P 133

‘તમે શા માટે ન કહ્યું કે આજે હું કામમાં છું?’

‘હું કામમાં છું એ કહેવાની જરૂર જ ક્યાં હતી? એ તો આગંતુકે નજરો નજર જોયું હતું. મને બહુ નુકસાન નથી થયું. જ્યારે હું જોઉં છું કે આ વાત સાંભળવા જેવી નથી ત્યારે હું મનને સ્વીચ ઓફ કરી દઉં છું. મારા મનમાં ને મનમાં બીજું કામ ચાલતું રહે છે. એમાં જરાય વાંધો આવતો નથી. એ જ્યારે કલાકોના કલાકો સુધી બોલ્યે જ જાય અને એમાનું અડધુંયે જ્યારે કાનમાં ન પડે ત્યારે શું કરું? મને સ્વીચ ઓફ કરી દો એટલે મન આપમેળે પોતાના બીજે કામે વળગી જાય છે.’ ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર * P 167

પ્રભાત વેળા મારો આકાશી મિત્ર જયારે મને કિરણધારાએ નવડાવી દે છે ત્યારે હું મારામાંથી દૂર જવા મથું છું. આપણામાં બે ‘હું’ છે. બે માનવ છે. એમાંનો એક લોભી, સુખ-દુઃખ, આનંદવિષાદ આ બધામાં ઝોલાં ખાતો હોય છે. જ્યારે બીજો જે મહદ ‘હું’ છે તે આ સમસ્તથી પર સ્થિર અને પોતાનામાં જ સંપૂર્ણ છે. અને છતાં એ મહદ ‘હું’ સદા અજાણ્યો જ રહે છે. એ વિશે મેં કહ્યું છે કે માનવીનાં બે રૂપ છે. એક, એનું વિશેષ રૂપ અને એક એનું વિશ્વરૂપ. એ વિશ્વરૂપે જ એ અનંતનું તાદાત્મ્ય સાધે છે. એ લઘુતમ ‘હું’ થી મુક્ત થવા, એનાથી દૂરસુદૂર સુધી ચાલ્યો જવા, હું પંથ ખેડીને બહાર આવ્યો છું. જો એ લઘુ ‘હું’થી મુક્ત નહીં થવાય તો મારો ભૂતકાળ, મારો એ અજય આત્મા, ક્ષણિક સુખદુઃખના આ કાદવમાં ખૂંપી જવાનું મન કરશે તો તો ભયંકર હાનિ થશે. એ પરમ આત્માના અસ્તિત્વમાં પોતાની જાતને દઢપણે સાચેસાચ પ્રતિષ્ઠિત કરી શકે તો પછી માનવીને બીજા કશાથી ડરવાની જરૂર નથી. જ્યારે પણ કોઈ કારણસર હું ચંચળ બની જાઉં છું ત્યારે સમજાય છે કે હજુ મારી સાધના પૂર્ણ નથી થઈ. એથી જ નિત્ય પ્રભાતે સૂર્યના પ્રકાશમાં ધ્યાન ધરી એ લઘુતાથી મુક્ત થવા દૂરસુદૂર ચાલ્યો જવા મથું છું. કોઈ અન્ય દેવી-દેવતા નું સર્જન કરી તેની પ્રાર્થના હું કરી શકતો નથી. મોટામાં મોટી મુક્તિ પોતાની જાતને પોતાનામાંથી મુક્ત કરવામાં છે. એ દુર્લભ મુક્તિને કાજે જ હું મથું છું. એના માટે અવિરત પ્રયત્નો કરવા પડશે. એ મુક્તિ મેળવ્યા વિના મનની મલિનતા દૂર નહીં થાય. હવે વધુ સમય તો રહ્યો નથી. ચીર વિદાય પહેલા એ મહદ ‘હું’ ને જીવનમાં અગ્ર પ્રદેશ સ્થાપી જવો જ રહ્યો, એની જ સાધના ચાલી રહી છે. ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર * P 260

આપને મારી આ વાર્તા વાંચવી ગમશે. આભાર.