🔆સાહિત્યવિચાર (અંશો) ~ ટાગોર🔆   

કવિતા – સાહિત્ય વિશે શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના વિચારો (અંશો)   
‘મંગપુતે રવીન્દ્રનાથ’ શ્રી મૈત્રેયીદેવી * અનુવાદ ‘ગુરુદેવ અમારે આંગણે’ શ્રી રમણિક મેઘાણી

@@

આપણે ત્યાં કવિ શબ્દ મહાત્મા સાજન, ત્રિકાલદર્શી, નિર્ભય – આ બધા ભાવોને આવરી લેતો પવિત્ર શબ્દ છે. રવીન્દ્રનાથ ઠાકોરે આ શબ્દ‌ યજ્ઞાગ્નિ‌ની જેમ‌ પ્રગટ‌ કર્યો. – મનુભાઈ પંચોલી દર્શક P 22

@@

કવિતા સંભળાવ્યા પછી ગુરુદેવ કહે છે, “બરાબર સ્પષ્ટ થઈ છે ને વાત? મને ભય રહ્યા કરે છે કે જે કહેવાનું છે એ બરાબર કહી શકાયું કે નહીં? નાહકનું દુર્બોધ થઈ પડે તો એ લખવાનો અર્થ જ નહીં ને !

ગુરુદેવ અમારે આંગણે * શ્રી મૈત્રેયી દેવી *  અનુવાદ રમણિક મેઘાણી P. 116  

@@

‘કુમાર સંભવ’માં એના તૃતીય સર્ગ સિવાય બીજું કંઈ જ સાહિત્ય નામને યોગ્ય નથી આ એક જ સર્ગ સારો છે, અતિ સુંદર છે.

શ્લોક

તેમ છતાં હિમાલયનું આ વર્ણન બરાબર નથી એટલું તો કહેવું જ પડશે. આટલું કૃત્રિમ વર્ણન મહા કવિએ શા કારણે કર્યું હશે! એ વિચારતાં વિસ્મય થાય છે. લોકોને, મુખ્યત્વે કાવ્યરસિકોને પણ એ આટલું ગમતું કઈ રીતે હશે? સંસ્કૃત સાહિત્ય મહદ અંશે કૃત્રિમતાથી જ સભર છે. શોધી-શોધીને અને જોડી-જોડીને લખેલું છે. એક ‘શકુંતલા’ બાદ કરતાં સંસ્કૃત સાહિત્યમાં સાચી વસ્તુ શોધવી મુશ્કેલ છે.

એક બીજી કૃતિ મને ગમી છે ‘વસંત સેનાની વાતોની. એમાં સારી પેઠે સહજતા સરળતા છે.
અને હવે ‘રતિ વિલાપ’ લઈએ. એ કેવો મર્મભેદી વિલાપ છે? એટલું બધું કૃત્રિમ રુદન લોકોને કેમ ગમતું હશે?

ગુરુદેવ અમારે આંગણે * શ્રી મૈત્રેયી દેવી *  અનુવાદ રમણિક મેઘાણી * P 140

@@

સમજવું ઘણા પ્રકારનું હોય છે. જેઓ શબ્દ શબ્દનું વિશ્લેષણ કરી તેને સમજે છે તેમનું સમજવું ‘કવિતા સમજવી નથી’ કવિતાને સાચી રીતે માણવા માટે એને એના સમગ્રરૂપે ગ્રહણ કરવી જોઈએ. એ માટે એના વિશુદ્ધ ઉપભોગની શક્તિ હોવી ઘટે. એની વાઢકાપ જેટલી વધુ થાય છે તેટલી જ એ વ્યર્થ બનતી જાય છે.

અધ્યાપકો કવિતાની નોટસ લખે છે અને વર્ગમાં એના શબ્દે શબ્દનું વિશ્લેષણ કરે છે, તે કવિતાને ધૂળમાં મેળવે છે. અરે ભાઈ, કવિએ જે કહ્યું છે એ તો કવિતામાં જ સમાયેલું છે. જો તે કવિતામાં ન હોય તો તેને કવિતા સાથે જોડી દેવાથી શું લાભ ? શબ્દને તેઓ તપાસે છે. કયો શબ્દ શા કાજે બોલાયો, તેનું ગૂઢ તાત્પર્ય શું છે અને એ તાત્પર્ય જે એક માત્ર તેમની સમજૂતી સિવાય બીજી કોઈ રીતે મનમાં ન આવત, એની મારે શું જરૂર?

જો સારી કવિતા હશે તો એ આપમેળે સંપૂર્ણ હશે. તેમાં જ એની સમજૂતી છે. એના રસનું વિવેચન કે એના આનંદની વ્યાખ્યા કરવાની, એને માણવા માટે એને બહુ ઝીણવટથી તપાસવાની જરૂર નથી. છતાં જો કોઈ પૂછતું હોય કે ‘તો પછી શું સમાલોચનાનું કંઈ મૂલ્ય જ નથી?’ તો કહીશ કે છે, નક્કી છે. સાચી સમાલોચનાનું મૂલ્ય ઘણું જ છે, પરંતુ નોટ્સ કે વિવરણ, સમજૂતીની કોઈ કિંમત નથી. યથાર્થ સમાલોચના એ પણ એક પ્રકારનું સાહિત્ય જ છે. એ પણ સર્જન છે, પરંતુ એથી કવિતાને માણવા પંડિત પાસે જઈ પાઠ ભણવા પડે એવું નથી. એ ભૂલ છે.

જેઓ સુફિયાણી વાતો નથી કરતા તેઓ કવિતાને જે રીતે માણી શકે છે તે રીતે, જેઓ કવિતાના ઊંડા વિચાર વિશ્લેષણમાં પડી જાય છે, એ નથી માણી શકતા. કવિતાનો આનંદ માણવા માટે એમનું મન જ એના વિશ્લેષણમાં અટવાઈને નાશ પામે છે અથવા કદાચ કવિતા માણવા જેવું મન જ એની પાસે નથી હોતું.

ગુરુદેવ અમારે આંગણે * શ્રી મૈત્રેયી દેવી *  અનુવાદ રમણિક મેઘાણી * P 142

@@

કવિ કે શિલ્પીના વિધિના લેખ વધુ જટિલ હોય છે. અર્થાત જેઓ એની કવિતામાંથી જરાય આનંદ મેળવી શકતા નથી, એની કવિતાને સમજી શકતા નથી, એની પાસે એણે કેફિયત રજૂ કરવી પડે છે, જવાબ આપવો પડે છે. બીજા બધા વિષયોમાં – તત્વજ્ઞાન, અર્થશાસ્ત્ર, વ્યાકરણ, વિજ્ઞાન – એમાં બિન અધિકારીને કંઈ જ કહેવાનો અધિકાર નથી. એમાં એ વિષય જેમનો હોય એ જ કહેવાનો હકદાર ગણાય પણ સાહિત્ય તો જાણે રસ્તા વચ્ચે પડેલી વસ્તુ! એના વિશે બોલવાનો હક સૌને. એનો મર્મ પામવા માટે કંઈ જ શીખવા જાણવાની જરૂર જ નહીં. જેને મનમાં આવે એ એને તોળી શકે અને એવું જ છે ચિત્રકાર અને ચિત્રકામ વિશે. જેમને ચિત્રો કેમ જોવા એનું ભાન નથી, ચિત્રો જોવાની દ્રષ્ટિ જેમનામાં નથી તેવાઓ પણ એ વિશે વિના અચકાયે પોતાના અભિપ્રાયો પ્રગટ કર્યે જાય છે. ~ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર

ગુરુદેવ અમારે આંગણે * શ્રી મૈત્રેયી દેવી *  અનુવાદ રમણિક મેઘાણી * P 264

આપને મારી આ વાર્તા વાંચવી ગમશે. આભાર.

શું ફેર પડે છે?