🔆સર્જક મનોજ ખંડેરિયા🔆

મનોજ ખંડેરિયા ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતાં ગઝલકાર અને કવિ હતા. ગુજરાતી કવિતાક્ષેત્રે સાતમા દાયકામાં સક્રિય થયેલા ને પછીથી પોતાની આગવું કવિત્વ સિદ્ધ કરી ચૂકેલા મનોજ ખંડેરિયાનું કાવ્યસાહિત્યના ઇતિહાસમાં માનભર્યું સ્થાન છે.

અનુગાંધીયુગના ગાળામાં કાવ્યસર્જનનો પ્રારંભ કરનાર આ કવિ આજીવન સર્જનરત રહ્યા છે. તેમણે ઊર્મિકાવ્યોનાં ગીત અને ગઝલ જેવાં પ્રચલિત કાવ્યસ્વરૂપ, તો છંદોબદ્ધ અને અછાંદસ કાવ્યો, થોડાંક દીર્ઘકાવ્યો, ઘણાંક અંજની કાવ્યો, અને મુક્તકો રચ્યાં છે. આમ છતાં મનોજ ખંડેરિયાના કવિકર્મનો ધ્યાનપાત્ર વિશેષ છે તેમનું ગઝલસર્જન. ગુજરાતી ગઝલની તાસીર બદલવામાં અને ગઝલને એક સ્વાયત્ત કાવ્યસ્વરૂપ તરીકે પ્રતિષ્ઠા અપાવવામાં પ્રયોગશીલ ગઝલકારોમાં મનોજ ખંડેરિયાનો કાવ્યપુરુષાર્થ ધ્યાનાર્હ છે.

સર્જનક્ષેત્રે નૂતનતા, પ્રયોગશીલતા, અપૂર્વતા પ્રગટાવતા આ નવ્ય કવિએ પરંપરાના ખભે રહી, તેને આત્મસાત્ કરતાં કરતાં સર્જન કર્યું છે. એટલે તેમની ગઝલમાં અભિવ્યક્તિની નવી રીતિ, નવા મરોડ, અને તેની વેધકતા સહેજે આવે છે. પ્રયોગશીલ કવિ તરીકે તેમણે ગઝલમાંય અનેક પ્રયોગો કર્યા છે, પરંતુ એ પ્રયોગો પરંપરાની ભૂમિકામાં રહીને, પરંપરા સાથે અનુસંધાન સાધીને તેમ જ ગઝલનાં તત્ત્વને અને તંત્રને વફાદાર રહીને કર્યા છે.

મનોજ ખંડેરિયાએ કાવ્યસર્જનની શરૂઆત ૧૯૫૬-૧૯૬૦થી કરી હતી, પરંતુ કવિતાના પ્રકાશન અંગે બિલકુલ ઉતાવળ ન કરવાની પરમાર સાહેબની – ગુરુજીની સ્પષ્ટ સલાહ અને શિખામણ હતી એટલે પછીથી આદિલ મન્સૂરી, મણિલાલ દેસાઈ વગેરે મિત્રોના આગ્રહને કારણે છેક ડિસેમ્બર, ૧૯૬૫ માં બે ગઝલ ‘કુમાર’ માટે મોકલી. એમાંથી ‘દિવાલો’ શીર્ષકની રચના ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૬ ના ‘કુમાર’ માં પ્રકાશન પામી.

૧૯૯૯માં આઈ.એન.ટી. (મુંબઈ) દ્વારા કલાપી એવૉર્ડ અર્પણ કરીને, કવિની સર્જકપ્રતિભાનું યથોચિત અભિવાદન થયેલું. એવૉર્ડની પૂરેપૂરી રકમ એમણે આઈ.એન.ટી.ને પરત કરી અને એમાંથી વર્ષ દરમ્યાન પ્રગટ થયેલા ઉત્તમ ગઝલસંગ્રહને ‘બાલાશંકર કંથારિયા પારિતોષિક’ આપવાનું સૂચન કર્યુ. કવિની હયાતીમાં જ જાહેર થયેલો ૨૦૦૨ના વર્ષનો ધનજી કાનજી સુવર્ણચંદ્રક પણ એમના પરિવારજનોને અર્પણ કરવામાં આવ્યો. કવિના સત્વશીલ સર્જક કર્મની એ રીતે વ્યાપક સ્તરે આદરપૂર્વક નોંધ લેવાતી રહી છે. આ સાથે તેમણે આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિના સ્થાપક-પ્રમુખપદની જવાબદારી એમણે નિષ્ઠાપૂર્વક બજાવેલી.

કાવ્યસંગ્રહો
અચાનક (૧૯૭૦)
અટકળ (૧૯૭૯)
હસ્તપ્રત (૧૯૯૧)
‘કોઈ કહેતું નથી’ (સંપાદન ૧૯૯૪)
‘એમ પણ બને’ (સંપાદન ૨૦૦૪)

પુરસ્કારો
કલાપી પુરસ્કાર (૧૯૯૯)
ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણ ચંદ્રક (૨૦૦૨)

જીવન
પૂરું નામ : મનોજ વ્રજલાલ ખંડેરિયા
જન્મ: 6 જુલાઇ 1943 * જૂનાગઢ, ગુજરાત
માતા-પિતા : વિજયાબહેન – વ્રજલાલ
જીવનસાથી : પૂર્ણિમા
સંતાનો : વાણી, રુચા, અભિજીત
મૃત્યુ: 27 ઓક્ટોબર 2003

શિક્ષણ અને વ્યવસાય
એમનો જન્મ જૂનાગઢમાં થયો હતો. પિતાજી મહેસૂલી અધિકારી હોવાને કારણે વારંવાર બદલીઓ થતી રહેતી. પરિણામે એમને ધોરાજી, વેરાવળ, મોરબી, રાજકોટ, જામનગર જેવા અનેક શહેરોમાં સ્થળાન્તર કરવાનું બનતું રહ્યું. આ વિવિધ સ્થળોએ પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ લઈને તેઓ ૧૯૬૫માં બી.એસસી.ની પદવી મેળવી. ૧૯૬૭મા એલ.એલ.બી. થયા અને ૧૯૬૮થી જૂનાગઢમાં જ વકીલાતનો આરંભ કર્યો. સાથોસાથ કેટલોક સમય વાણિજ્ય કાયદાના વિષયનું અધ્યાપનકાર્ય પણ એમણે કર્યું. ૧૯૮૪થી તેઓ પથ્થરની ખાણના ઉદ્યોગક્ષેત્રે પણ સંકળાયા.

@@@@

કવિના યાદગાર શેર

‘મને સદભાગ્ય કે શબ્દો મળ્યા તારે નગર જાવા,
ચરણ લઈ દોડવા બેસું તો વરસોનાં વરસ લાગે.’ ~ મનોજ ખંડેરિયા

ક્ષણોને તોડવા બેસું તો વરસોનાં વરસ લાગે,
બુકાની છોડવા બેસું તો વરસોનાં વરસ લાગે. ~ મનોજ ખંડેરિયા

રસમ અહીંની જુદી, નિયમ સાવ નોખા
અમારે તો શબ્દો જ કંકુ ને ચોખા. ~ મનોજ ખંડેરિયા

ભયસૂચક થઇ આ સપાટી સ્મરણોની
ક્યાંક બહુ વરસાદ જેવું લાગે છે. ~ મનોજ ખંડેરિયા

ઉઘાડાં દ્વાર હો તો પણ નીકળવું ખૂબ અઘરું છે,
ફરું છું લઈ મને, પણ ખુદને મળવું ખૂબ અઘરું છે. ~ મનોજ ખંડેરિયા

કૈં ઝળહળ ઝળહળ જેવું છે, દરવાજો ખોલ
આ મરવું ઝાકળ જેવું છે દરવાજો ખોલ. ~ મનોજ ખંડેરિયા

વસ્ત્ર ભીનાં હો તો નિતારી નાખીએ
પણ ઉદાસી ક્યાં ઉતારી નાખીએ. ~ મનોજ ખંડેરિયા

આંસુથી રાખ કે પછી દરિયાથી રાખ તું,
ડુબાડી દેશે કોઈ દિવસ જળની મિત્રતા. ~ મનોજ ખંડેરિયા

કપાય કે ન બળે, ના ભીનો વા થાય જૂનો,
કવિનો શબ્દ છે, એ શબ્દનો વિકલ્પ નથી.
પ્રવાહી અન્ય ન ચાલે ગઝલની રગરગમાં,
જરૂરી રક્ત છે ને રક્તનો વિકલ્પ નથી. ~ મનોજ ખંડેરિયા

ભીતરથી છું ઝળહળ ઝળહળ, મેં સાંભરણું ગજવે નાખ્યું

જીવ, ખરચ તું જીવન છુટથી, લે, મેં મરણું ગજવે નાખ્યું. ~ મનોજ ખંડેરિયા

મારો અભાવ મોરની માફક ટહુકશે,
ઘેરાશે વાદળો અને હું સાંભરી જઈશ. ~ મનોજ ખંડેરિયા

જે શોધવામાં જિંદગી આખી પસાર થાય
એ જ હોય પગની તળે – એમ પણ બને;
જ્યાં પહોંચવાની ઝંખના વર્ષોથી હોય ત્યાં
મન પહોંચતાં જ પાછું વળે – એમ પણ બને. ~ મનોજ ખંડેરિયા

લાલઘૂમ તાપમાં મ્હોરતો, મસ્તીનો તોર તે ક્યાં ગયો કોઈ કહેતું નથી
આ નગરની વચોવચ હતો એક ગુલમ્હોર તે ક્યાં ગયો કોઈ કહેતું નથી. ~ મનોજ ખંડેરિયા

સતત ડહોળાતી ઘટનામાંથી નીતર્યા જળ સુધી પ્હોંચ્યા
બિલોરી કાચ જેવી પારદર્શક પળ સુધી પ્હોંચ્યા.
બીડેલાં દ્વાર વરસોથી નથી થઇ ખોલવાની ઇચ્છા
નહીંતર હાથ તો કૈં વાર આ સાંકળ સુધી પ્હોંચ્યા. ~ મનોજ ખંડેરિયા

યાદ ભૂંસાતી રહી કે હું – ખબર પડતી નથી
જ્યોત બુઝાતી રહી કે હું – ખબર પડતી નથી. ~ મનોજ ખંડેરિયા

ઇચ્છાનો સૂર્ય અસ્ત થવાની ઘડી છે આ,
અજવાશ અસ્તવ્યસ્ત થવાની ઘડી છે આ. ~ મનોજ ખંડેરિયા

કાયમી સમજણથી બસ રુખસદ મળે
થાય છે કે આ પીડા અનહદ મળે. ~ મનોજ ખંડેરિયા

તમારું ખુદનું અંધારું ન ઘેરે તમને રસ્તામાં !
કવિતાના કિરણનો હાથ ઝાલીને જરા નીકળો. ~ મનોજ ખંડેરિયા

સૌજન્ય : વિકિપીડિયા, રેખ્તા ગુજરાતી