🔆નાઝિર દેખૈયા ~ કાળને દઉં પરાભવ🔆

કાળને દઉં પરાભવ એ માનવ છું હું,
નાગને નાથનારાનું શૈશવ છું હું.

મારી વાણીથી અમૃતની ધારા વહે,
ઝેર કંઠે છે, શંકરનું ગૌરવ છું હું.

હું ગમે ત્યારે સંહાર-લીલા રચું,
દેવ દાનવ બને એવો ભવ છું હું.

વ્હાણું તો થાય છે મારા ઉદગારથી,
સૌ વિહંગોના કંઠોનો કલરવ છું હું.

મારે સ્પર્શે પતિત થાય પાવન સદા,
અંગે એના લહેરાતો પાલવ છું હું.

હું જો ધારું તો ધરતી ધ્રુજાવી શકું,
વાગે કપરું તો સમજો કે તાંડવ છું હું.

કોણ કે’ છે, નથી મૂલ્ય ‘નાઝિર’ તણું?
જેને ઝૂકે ફરિશ્તા એ માનવ છું હું.

~ નાઝિર દેખૈયા

ગુજરાતી ગઝલના સો વર્ષ ઉપરાંતના ઈતિહાસમાં પરંપરાના ગઝલકારોનું ખૂબ જ મોટું અને મહત્વનું પ્રદાન છે. આપણે પરંપરાના ગઝલકારો વિશે કંઈ વાત કરીએ ત્યારે ઘાયલ, મરીઝ, બેફામ, શૂન્ય, ગનીભાઈ સાથે નાઝિર દેખૈયાનું નામ પણ અચૂક લેવું પડે એવું એમનું પ્રદાન છે. બોલચાલની સરળ, સહજ ભાષા, ચૂસ્ત રદીફ-કાફિયા અને તર્કસંગત ચોટદાર શેર કહેવાની રીત એમને એક અલગ મકામ પર પહોંચાડે છે. ગઝલનો કોઈપણ ભાવક એમની‌ ગઝલમાંથી પસાર થયાં પછી મારી આ વાત સાથે સહમત થશે.

કૃષ્ણ ભગવાનનું મિથ પ્રયોજીને લખાયેલો કવિની આ ગઝલનો મત્લા આપણી સમક્ષ ખૂબ જ સરળ રીતે એ વાસ્તવિકતા મૂકી આપે છે કે માણસમાં એટલી અખૂટ શક્તિઓ છે કે એ કાળને પણ પરાભવ આપી શકે છે. શરત એટલી જ છે કે એના શૈશવનું ઘડતર એ રીતે કરવામાં આવ્યું હોય. આપણે ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરીએ તો આપણને ખબર પડે જ કે કેટલીયે એવી હસ્તીઓ થઈ ગઈ જેમની પાસે અખૂટ શક્તિઓ હતી જ પરંતુ એની એમને જાણ‌ નહોતી.  જ્યારે એમને એ શક્તિઓની આવશ્યકતા પડી અને જાગ્રત કરવામાં આવી ત્યારે ચમત્કાર સર્જાયો અને ધાર્યા પરિણામો મેળવાયા.

ગઝલનો પહેલો શેર સમુદ્રમંથન વખતે નીકળી આવેલા વિષનો સંદર્ભ લઈને આવે છે.‌ ઝેર પીવું અને પચાવવું એ બંને અલગ વાત છે. હોઠપર અમૃતવાણી છલકતી હોય અને હ્રદય વેદનાથી, દુઃખોથી છલોછલ હોય એવું બને ‌ ગૌરવ એને જ પ્રાપ્ત થાય છે જે વિષના ઘૂંટડાં ગળે ઉતારી શકે છે‌ એ શીખ કવિ સહજ રીતે આ શેરના માધ્યમથી આપે છે.

દેવો અને દાનવો વિશે આપણે ઘણું બધું સાંભળ્યું, વાંચ્યું હશે પરંતુ ગઝલકાર કહે છે કે દેવ-દાનવ જેવી કોઈ જુદી શ્રેણી જ નથી એ તો માત્ર માણસમાં રહેલી વૃત્તિઓ જ‌ છે. માનવીના કૃત્યો જ એને દેવ અથવા દાનવ રૂપે પ્રસ્થાપિત કરે છે. એ ધારે તો તારણહાર બનશે અને એ‌ ધારે તો‌ સંહારક પણ થઈ શકે. ગઝલકારને બીજા શેરમાં કદાચ એ જ અભિપ્રેત છે. માનવીના જુદા જુદા પાસાં/રૂપ વિશેની વાત જ કવિ ગઝલના ત્રીજા શેરમાં પણ આગળ વધારતા હોય એવું પ્રતીત થાય છે અને એને અભિવ્યક્ત કરવા પંખીના કલરવને પ્રતીક તરીકે ખપમાં લે છે. વાણી પંખીના ‌કલરવ સમાન મીઠી હોય તો સવાર પણ એવી જ મીઠી પડે ને!

આ ગઝલકાર જન્મે-ધર્મે મુસ્લિમ છે પરંતું હિન્દુ સંસ્કૃતિને કેટલી હદે આત્મસાત કરી છે તે આ સમગ્ર ગઝલમાંથી પસાર થતાં અનુભવી શકાય છે. સાત શેરની આ ગઝલમાંથી મત્લા સહિત અન્ય ચાર શેરમાં ગઝલકારે હિન્દુ માયથોલોજીના સહારે પોતાની અભિવ્યક્તિને ધાર આપી છે ‌શંકર ભગવાન આમ તો બિલકુલ ભોળા, સહજ રીતે પ્રસન્ન થાય પરંતું એ જ્યારે ક્રોધિત થઈ તાંડવ કરે તો શું થાય એ સૌને  ખબર છે જ. કવિ ગઝલના પાંચમાં શેર દ્વારા  માનવને પ્રકૃતિ/કુદરત સાથે ખિલવાડ ન કરવાની ગર્ભિત ચિમકી આપી જણાવે છે કે એના પરિણામો ભયંકર આવી શકે છે.

પરંપરાના તમામ‌ ગઝલકારો મક્તાને ગઝલનું અભિન્ન અંગ ગણતાં અને એમની પ્રત્યેક ગઝલમાં ‌મક્તા કહેતા. આ કવિ પણ એમાંથી બાકાત નથી. ગઝલકાર ગઝલ પૂર્ણ કરતા કહે છે કે માનવીએ‌ પોતાના આચરણથી પોતાનું સ્થાન એટલું ઊંચું બનાવવું જોઈએ કે ‌ફરિશ્તાય આવીને ‌એની સામે નતમસ્તક થાય. આમ‌ આ સંપૂર્ણ ગઝલ માનવલક્ષી અને માનવીને ઉદ્દેશીને જ લખાયેલી ગઝલ છે.

~ દિનેશ ડોંગરે ‘નાદાન’

🙏આજનો દિનવિશેષ : William Wordsworth, પંડિત રવિશંકર – *ગીતા પરીખ (*અવસાનદિન)

🙏 નોંધ: કવિઓના જન્મદિવસોનો વિભાગ છે ‘વિશેષ’ અને ‘કાવ્યવિશ્વ’ પર આપ ગમે ત્યારે જોઈ શકો છો. like, પ્રતિભાવ પણ આપી શકો છો. આભાર. આપના નામથી ‘search’ આપો, હાજર.🙏

🙏કાવ્યવિશ્વ’માં કવિના નામથી, કાવ્યની પ્રથમ પંક્તિથી અને વિષયથી કાવ્ય કે લેખ શોધી શકાય છે જુઓ search, હાજર.🙏

🙏સૂચના પ્રમાણે ના મળે તો જાણ કરવા વિનંતી.🙏