🥀દક્ષા વ્યાસ ~ ઝળહળના દેશમાં🥀

🥀

મારા ગીતસંગ્રહનો આસ્વાદ કરાવવા બદલ આભારી છું દક્ષાબેન. ~ લતા હિરાણી

લતા હિરાણી * ઊગ્યું રે અજવાળું * ગુર્જર 2024

પ્રકાશિત @ શબ્દસૃષ્ટિ @ ઓગસ્ટ : ૨૦૨૫ * ૪૨

‘ઝળહળ’ના દેશમાં – દક્ષા વ્યાસ

ચિંતા નૈ, ચિંતન નૈ કોઈ, બારી ના દરવાજા
ખુલ્લા આકાશે ઊડવું ભૈ, અમે અમારા રાજા. (૫૦)

આ નિજાનંદી મસ્તી અને ગીતના હળવાફૂલ સ્વરૂપની સમજ સાથે ગીતરચના કરતાં લતા હિરાણીનો તાજેતરમાં પ્રસિદ્ધ ગીતસંગ્રહ ‘ઊગ્યું રે અજવાળું’ એના લય, ભાષા, ભાવ, અભિવ્યક્તિની લઢણમાં આ વિશેષતાઓ સાથે પ્રગટ થાય છે. ‘ઝળઝળિયાં’ (૨૦૧૫) અને ‘ઝરમર’ (૨૦૧૬) પછીનો કવયિત્રીનો આ ત્રીજો કાવ્યસંગ્રહ છે. એમાં એકાવન ગીતો સંચિત છે. એમણે કેફિયતમાં પોતાનાં ગીતોની લયાત્મકતા સંદર્ભે મોસાળના સંગીતવારસાની નોંધ મૂકી છે.

શીર્ષકનામી ગીત ‘ઊગ્યું રે અજવાળું’ પ્રથમ ક્રમે મુકાયું છે તે પ્રસ્તાવના વાંચનારનું કુતૂહલ સદ્ય શમાવે છે. અહીં ગીતમાં અજવાશ ફૂટ્યાનો આનંદલોક ઊઘડતો અનાયાસ માણવા મળે છે. પદ, લય, કલ્પનામાં પણ સર્જકકલમનો ઉમંગ-આનંદ સહજ રીતે પ્રગટતો ભળાય છે. અહીં કવયિત્રીનાં ગીતોની લાક્ષણિકતાનો પણ ભાવકને પરિચય થઈ જાય છે. ‘કલરવની કુંજગલીઓ’, ‘પરોઢિયાની પાંખ’, ‘ઝાકળઝાળું (જાળું)’ વગેરે પદપ્રયોગો જોતાં સમજાય કે પાંચમા દાયકામાં પ્રચલિત ઇન્દ્રિયવ્યત્યયની પ્રયુક્ત અને રૂપકની પરિભાષામાં રાચવું કવયિત્રીને વિશેષ ગમે છે. સમગ્ર સંગ્રહમાંથી પસાર થઈએ ત્યારે એવી છાપ ઊઠે છે કે કવયિત્રીને સર્જનના આનંદની છોળમાં પદાર્થમાત્ર પાંખાળો લાગે છે, પછી તે પરોઢ હોય કે આકાશ. ‘ઊગ્યું રે અજવાળું’માં પ્રવેશ કરીએ એટલે પ્રથમ અંતરામાં જ એક વિચાર દૃશ્યચિત્ર આપણે માણીએ છીએ :

પરોઢની પાંખે ફૂટે ટશિયા કેવા રાતા, સંતાકૂકડી રમતાં પેલાં અંધારાં સંતાતાં. (૧)

અહીં ‘શરમાતી સુગંધો પહોંચી, ફૂલની પાળે જો’માં સુગંધને અપાયેલું સજીવત્વ આકર્ષે છે.

પ્રકૃતિ એમનાં ગીતોની ધરોહર છે. એ સતત ગીતોમાં સાથે રહે છે અને ભિન્ન ભિન્ન રૂપે સર્જન માટે પ્રેરે છે. પ્રક્તુતિમાં રહેલું ન સમજાય એવું અપરિહાર્ય આકર્ષણ કવયિત્રીને એની સાથે સમરસ થવા પ્રેરે છે : 

ચારેકોર પહાડો છલકે, ઝાડપાનનાં જોરાં, શોર કરતાં તમરાં જોને, ઝરણાં ઝળકે ઓરાં. (૫)

અહીં સજીવારોપણની પ્રયુક્તિ દ્વારા પ્રકૃતિ જીવંત કલ્પનમાં પરિવર્તિત થાય છે અને વર્ષાની ઝડીઓને ચાક્ષુષ બનાવે છે. ગીતોમાં એમની તળપદ સોરઠી લઢણ મીઠાશ ઉમેરે છે. અલબત્ત ‘જોરાં’ ‘શોરબકોરાં’ જેવા પ્રયોગ રચનામાં જરા બોલકા લાગે છે. આખરે સૌંદર્ય વસ્તુમાં નહીં તેટલું દૃષ્ટિમાં છે. ચેતનાના અકલ્પ્ય ઉજાશમાં, જે એક ક્ષણે સાવ સામાન્ય જણાયું હતું તે અભિનવ રૂપે પ્રગટ થાય છે :

ધરતી અંબર એ જ છતાંયે, તેજ છવાયે નોખાં;
એ જ દિવસ ને રાતો તોયે, ચેતનભાસ અનોખા. (૫)

ચેતનાની જાગૃતિની આવી ક્ષણોમાં કોરા રહેવાય જ કેમ ! ગીત સાદ્યંત આસ્વાદ્ય બન્યું છે. એનો તરલ લય પણ ભાવસંવેદનને ઉપકારક આત્માના ઔત્સુક્યને વ્યંજિત કરે છે. કવયિત્રી સતત અજવાળાને ઝંખે છે. તેથી ‘ઝળહળ’ એમનો પ્રિય શબ્દ બની રહે છે. પ્રિયજન સાથે મિલન પણ એ ‘ઝળહળના દેશમાં’ જ ઝંખે છે. ઘણુંખરું એક જ સંવેદન અનેક કૃતિઓમાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપો લઈને પ્રગટતું અનુભવાય છે. ‘અઢળકના કાંઠે’, ‘કલરવના ઘૂંટ’ જેવી રચનાઓમાં ઉન્નત ભાવનાશીલતા સાથે કિંચિત્ અધ્યાત્મનું તત્ત્વ પણ ઊપસી આવે છે.

પ્રગટે છે પ્રાણ અને ઊઘડે આનંદ રે, સૂરમાં સહજના ભળિયે. (૬)

અહીં ‘રે’ પૂરક જ રહ્યો છે, સૌંદર્યસાધક બન્યો નથી. ગતિશીલ લય એમનાં ગીતોની લાક્ષણિકતા છે. તેમાં પ્રાસગત સભાનતા સાથે પદાવલિમાં રવાનુકારિતા, દ્વિરુક્તિના પ્રયોગો કાવ્યબાનીને આગવો રંગ આપે છે :

રણકારા ભણકારા વચ્ચે અટવાણી આ વાણી,
અંધારાં અજવાળાંની રમતમમત પરખાણી. (૧૩)

યમકસાંકળી, દ્વિરુક્તપ્રયોગ, રવાનુકારિતા દ્વારા લયસિદ્ધ કરતાં કવયિત્રી ભાવકને તેના ગતિશીલ લયપ્રવાહમાં તાણી જાય છે :

ઝળહળ ઝળહળ અવસર અવસર, સ્મરણોના અણસારા
પળપળ પળપળ ઝળકે રાખે, ભેજભર્યા ભણકારા. (18) 

દીવો, અંધારું, અજવાળું, પવન, આકાશ, પાંખો વગેરે આ ગીતોમાં ભાવાભિવ્યક્તિ માટેની પ્રિય સામગ્રી જણાય છે. એ કંઈક એકવિધતા સર્જે છે.

‘રોમરોમના ખજાના’, ‘પળને પારણે’, ‘હોંશના માંડવડા’, ‘અવસરના ઉંબર’ જેવાં રૂપકોથી ભરચક ‘દીપકાવ્ય’માં કવયિત્રી દીવો પ્રગટાવવાની ઘટનાને સૂક્ષ્મ વ્યંજનાથી દીપાવે છે.

પ્રગટાવે કોણ અને પ્રગટે છે કોણ એનો
ભેદ જાણે બેઠો છે ગોખમાં (23)

એક રચનાનું તો શીર્ષક જ છે ‘અજવાળાનો ખળકો’. ઘણાં ગીતોમાંથી પસાર થતાં એવી પ્રતીતિ થવાની જ કે સાચેસાચ કવયિત્રીને ‘અજવાળાનો ખળકો’ લાગ્યો છે.

‘આકાશ મારું ગાતું’ કલ્પનરચનાની દૃષ્ટિએ કંઈક વિચાર માગી લે તેવું છતાં મજાનું છે. એનો ઉપાડ દિલ જીતી લે છે :

આખ્ખું આકાશ મારું ગાતું,
તડકાઓ વેરતું, છાયા સંકેલતું, આવી મારી પાંખમાં સમાતું. (૨૬)

આવાં સ્થાનોએ ઊર્મિના પૂર સાથે લયના વેનમાં ભાવક સહજપણે તણાઈ જવાનો.

‘અરે ઓ મના’માં મનરૂપી હોડીનું રૂપક સાંગોપાંગ ઊતરતું નથી; પરંતુ અહીં એક મઝાનું કલ્પન ટપકી પડે છે.

તડકામાં હળવેથી પાંદડાં સૂકવતી,
એ લે’રખીને કોણ જઈ કે’શે ?

ઘણુંખરું કલ્પનખચિત અભિવ્યક્તિ આ ગીતોની લાક્ષણિકતા છે. એમાં ગતિશીલ લય અને ઊર્મિનો આવેગ ભળે ત્યારે એ ભાવકને તો તાણી જ જાય, પરંતુ સર્જકનેય તાણી જાય ત્યારે કવિતાને શોષવું પડે એવું બની શકે છે. ‘તમે કહો તે કરીએ’માં નાયિકાનો ઊર્મિઉછાળ કંઈક આ સ્વરૂપનો જણાશે. તો બીજી બાજુ ‘જીવને છુટ્ટો મેલો’માં કવયિત્રી નિજાનંદી મસ્તીને બખૂબી ઉપસાવે છે. કૃતિનો ઉપાડ જ સદ્ય દિલ જીતી લે છે :

બાંધી રાખ્યો કાં આખોયે જનમ અજંપાનો થેલો ?
ભૈ જીવને છુટ્ટો મેલો.

પરપોટા ઊંચકીને ચાલ્યા, અમથા થયાં સવાયાં
રોકેલા મુંઝારા ફરતે, ચણી દીધાં પાકાં અંધારાં
ઊઘડે ક્યાંથી ડેલો ?—ભૈ જીવને છુટ્ટો મેલો. (૩૩)

‘ઝાડ એકલું જાગે’ બહુ જ સંવેદનસભર રચના છે. રચનામાંથી ઊઠતું સંવેદન ભાવક હૃદયને ઊંડાણથી સ્પર્શી જાય એટલું સશક્ત રીતે ઊઠ્યું છે :

પીળી પચરક ઘટનાઓ મંડાણી એના ભાગે,
હવે હાંફતા શ્વાસો એના, કોણ પરોવે ધાગે. (૪૯)

‘સાદ કરું’ મધ્યકાલીન ભક્તિભાવનો માહોલ રચે છે :

સાદ કરું ત્યાં હરિ આવીને આગળ ડગલું ભરે,
પગલે પગલે દીવો લઈને સંગાથે સંચરે. (૧૫)

પણ પછી ‘મારી આંખો ખર ખર ખરે’માં ભાષાની ઝડઝમકનું ખેંચાણ ભાવ-સંવેદનની મુલાયમીની સુપેરે માવજત કરતું જણાશે નહીં. મકરંદ દવે અને બાલમુકુન્દ દવેએ પ્રયોજેલી અને લોકગીતમાંથી ઉતારી આવેલી ‘અમે-તમે’ની પ્રયુક્તિ ‘ભીની આંખથી’માં સુપેરે કામણ કરી ગઈ છે. ‘સન્નાટાજી’ અને ‘ડુચ્ચાજી’ સંગ્રહની હળવી લાક્ષણિક રચનાઓ છે. રંગરાગી ઉપાડ ‘સન્નાટાજી’માં એક પ્રકારની હળવાશ ઉમેરે છે.

હે સન્નાટાજી
ગામ, સીમ, કેડા છોડીને
અમ ફરતા કાં આંટા જી?  (16)   

‘રોજ મોજમાં રે’વાનું ભૈ’, ‘મતદાન’, ‘અવસરનાં પાન’, ‘આઝાદી’– જેવી સામાન્ય કે પ્રાસંગિક જણાતી રચનાઓને બાદ કરતાં ગીત પરની કવયિત્રીની હથોટીનો અહીં સુભગ અનુભવ થાય છે. આ ગીતો રંગદર્શિતાથી છલકાય છે. એમાં પંખી પાંખે ઉડાનની કલ્પના વારંવાર ડોકાય છે. ઘણાં ગીતોમાં કવયિત્રીનો પોતીકો અવાજ, સંવેદન, અભિવ્યક્તિ, કલ્પના અને શબ્દચયનમાં મૌલિકતાના અણસાર મળવાના. પ્રકૃતિ સાથેનું કવયિત્રીનું તાદાત્મ્ય આંખે ઊડીને વળગે એવું છે. ઓચિંતા સર્જાઈ જતા ગીતની સર્જનપ્રક્રિયાના અણસાર ‘ગીતોનું ગીત’માં મળી આવે છે :

ઝરણાંની જેમ મને ઝીલે, એ ખીલે,
ને વણબોલ્યા થાતા ટહુકાર.

*રંગો પતંગિયાંના પહેરી હજાર
એ તડકાને છાયાની વણતાં કિનાર. (૧૯)

આ ‘તડકા ને છાયાની કિનાર’ રચતાં, ‘પતંગિયાના રંગો’ પહેરેલાં કૅલિડોસ્કૉપિક ગીતો ભાવકને અવશ્ય આકર્ષવાનાં.

~ દક્ષા વ્યાસ

આભાર દક્ષાબેન, મારા આ ગીતસંગ્રહનો આસ્વાદ કરાવવા બદલ. ~ લતા હિરાણી

🙏🏻માફ કરશો મિત્રો, ‘કાવ્યવિશ્વ’માં કાવ્યસંગ્રહો લેવાના બંધ કર્યા છે. આભાર.🙏🏻