🔆અરુણા ચોક્સી ~ હાથમાં ગાંડીવ🔆

હાથમાં ગાંડીવ લઈ ટંકાર કર
બાણશય્યા ભીષ્મની તૈયાર કર.

એકલે હાથે ઝુકાવી દે પછી
કૃષ્ણ વાસુદેવને પોકાર કર.

શ્વાસમાં ભડકાવ ઊની આગને
સૂઈ ગયેલી રાખને અંગાર કર.

કોઈ ખૂણો-ભીંત ખાલી ના રહે.
છો મરે માણસ : છબી સાકાર કર.

લાશ ખડકી ચાંપ અંગુઠે અગન
ભસ્મના ઢગલા તણો વેપાર કર.

માનવીના શબ ભરેલી ભૂમિમાં
લોહી ખોબામાં ભરી ચિત્કાર કર.

પીઠ પાછળ ખોસી દે ખંજર પછી
ભીડને બોલાવવા દેકાર કર…….  

~ અરુણા ચોક્સી

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 278 @ 18 એપ્રિલ 2017 * લતા હિરાણી

એક હાકલ, પડકારના ભાવથી છવાયેલી ગઝલ. ગાંડીવ, ભીષ્મ, પોકાર, આગ, અંગાર, શબ, ચિત્કાર…… ભાવને અનુરૂપ જ શબ્દોની પસંદગી. પ્રથમ બે શેર જિંદગીના સ્થાયી ભાવ – યુદ્ધને વ્યક્ત કરે છે. બાળકને જન્મતાં જ શ્વાસ લેવા એક નાનું શું પણ યુદ્ધ આદરવું પડે છે ત્યાંથી શરૂઆત થાય છે. એ કદાચ સંકેત છે. યુદ્ધ ગરીબોએ જ લડવું પડે એવું નથી. દરેક માનવીના દરેક પરિસ્થિતિમાં યુદ્ધ અલગ અલગ હોય છે. અમીરોના અલગ, ગરીબોના અલગ. બાળપણના અલગ, મોટપણના અલગ. અભાવનું યુદ્ધ અલગ તો ભરપૂરતાનું યુદ્ધ અલગ. દેખાતી શાંતિ પાછળ પણ ભીષણ યુદ્ધ સંતાયેલું હોઈ શકે.

બાળકને માબાપ સતત યુદ્ધ માટે તૈયાર કરતાં રહે છે. આંખમાંથી ઊંઘ ઊડે એ પહેલા શાળાની બસમાં ગોઠવાઈ જવા માટે, ઊંચકી ન શકાય ને બેવડું વળી જવાય એવી સ્કૂલબેગ ઉપાડવા માટે, એના રમવાનો બધો જ ટાઈમ માઈલો દૂર આવેલી શાળામાં જવા આવવામાં ને પછી ટ્યૂશનો પાછળ ખર્ચી દેવા માટે ને સૂતાં પહેલાં ઢગલો એક હોમવર્ક પતાવવા માટે ! બાળક જેવાં બાળકને ય સતત લડ્યા જ કરવાનું છે ! બાણશય્યા પર ચડે છે તેનું બાળપણ ! સૌ તેના મૂક સાક્ષી બનીને જોયા કરે છે. જોકે દરેક નેગેટીવ બાબત એની હદ સુધી આવે પછી સમાજની ઊંઘ ઊડે છે એ નક્કી. પરિણામ આવતા વાર લાગશે પણ આ બાબતમાં હવે લોકોની ઊંઘ ઉડવી શરૂ થઈ ગઈ છે એય ખરું.  

અર્જુન સામે તો લડવા માટે કૌરવ સૈન્ય હતું. એ દરેકના ચહેરા જોઈ શકતો હતો. અહી દરેક માણસ એક અદૃશ્ય ગાંડીવથી સતત લડ્યા જ કરે છે. એણે કોની સામે લડવાનું છે એય મોટાભાગે સ્પષ્ટ નથી હોતું. એક પર માંડ અનુસંધાન થાય ત્યાં સામેનું પાત્ર-પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય એવું બને. હા, એકલે હાથે ઝુકાવી દેવામાં હિમ્મત જોઈએ. જરૂર પડે તો વાસુદેવને પોકારી શકાય, જો ભાવથી આરાધ્યા હોય તો એ આવે પણ ખરા. માણસ પાસે જ્યારે કોઈ ઉપાય બચતો નથી ત્યારે તે અંતે તો ભગવાનનું શરણું જ લે છે. તેની પાત્રતા, કહો કે કર્મ પ્રમાણે મદદ મળે છે.

પ્રથમ બે શેર પછીના બધા જ શેર માણસની દુર્વૃત્તિ પર કટાક્ષ છે. શાંતિ-ક્ષમાનો છેદ ઉડાડી વેરવૃત્તિ જગાડવાનું આહવાહન છે. પોતાના અહમને પોષવા જે જરૂરી હોય એ બધુ કરવાનું છે, ભલે જેનું જે થવાનું હોય એ થાય. કવિ માણસના અંતિમ શ્વાસોનાય વેપાર કરવાની વિદારક વાત લાવે છે. પોતાનો સ્વાર્થ જોવામાં એને ચિતાની આગ કે વેરાયેલા અસ્થિનોય કોઈ વિવેક નથી. અમાનવીયતાની સીમા માનવીને હાથવગી છે. છળ છેવટની કક્ષાએ પહોંચે તોયે એની લાલસા ખૂટે એમ નથી. અને પોતે આચરેલા કાળા કરતૂતોને છુપાવવા એ હદ વગરનો ઢોંગ પણ આદરી શકે એમ છે.

અંધારાની વાત કરવી જોઈએ તો અજવાળાનો મહિમા રહે. ખોટા સામે આંગળી ચીંધવી જોઈએ તો સાચાની દિશા પકડાયેલી રહે. બાકી દુનિયામાં સારા તત્વોની જરાય ખોટ નથી. અમી-ઝરણા ચારેકોર વહ્યા જ કરે છે. સદવૃત્તિની વીણા વાગ્યા જ કરે છે અને દુનિયા જીવવા જેવી લાગ્યા કરે છે.