🔆મકરંદ દવે ~ અમર ભટ્ટ * ગાર્ગી વોરા🔆

પ્રભુએ બંધાવ્યું મારું પારણું રે લોલ,
પારણીયે ઝૂલે ઝીણી જ્યોત રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

નભથી પધારી મારી તારલી રે લોલ,
અંગે તે વ્હાલ ઓતપ્રોત રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

લેજો રે લોક એનાં વારણા રે લોલ,
પુત્રી તો આપણી પુનાઈ રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

ઓસરિયે, આંગણિયે, ચોકમાં રે લોલ,
વેણીનાં ફૂલની વધાઈ રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

ગૌરીનાં ગીતની એ ગુલછડી રે લોલ,
દુર્ગાના કંઠનો હુંકાર રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

બાપુની ઢાલ બને દિકરો રે લોલ,
કન્યા તો તેજની કટાર રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

ઉગમણે પ્હોર રતન આંખનું રે લોલ,
આથમણી સાંજે અજવાસ રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.

રમતી રાખો રે એની રાગિણી રે લોલ,
આભથી ઊંચેરો એનો રાસ રે,
અદકા અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.
~ મકરન્દ દવે (13.11.1922 – 31.1.2005)

*સાંઈ મકરંદ – ર.પા. માસ*

‘વિશ્વવિહાર: ડિસેમ્બર 2017’માં ’કાનનો રિયાઝ:1’ નામથી મારો લેખ આવેલો. એમાં કવિ મકરન્દ દવે ના ગીત ‘પુત્રીજન્મનાં વધામણાં‘ના  સ્વરનિયોજનની પાછળની પ્રક્રિયામાં  જવાનો હેતુ હતો. એ લેખનો અંશ વાંચતાં વાંચતાં ગીત પણ માણો.

2003-04માં ગુજરાતમાં ’બેટી બચાવો’ અભિયાન શરૂ થયું. મને એવો વિચાર આવ્યો કે ‘બેટી વધાવો’ હોય તો ‘બચાવો’ કરતાં વધુ હકારાત્મક લાગે. ત્યાં કવિ મકરન્દ દવેનું આ ગીત મારા વાંચવામાં આવ્યું-‘પુત્રીજન્મનાં વધામણાંનું ગીત’.

આપણે ત્યાં ‘તારે ઝમીન પર’ ફિલ્મ 2007-08માં આવી. બાળકો આકાશમાંથી આવેલાં તારકો છે એ વિચાર એમાં હતો. પણ એનાથી 10 વર્ષ પહેલાં કવિએ દીકરીને ‘નભથી પધારેલી તારલી’ કહી. કવિ સાચે જ સમયથી આગળ હોય છે.

રઘુવીર ચૌધરીએ દોહિત્રી માટે લખેલું એક ગીત પુત્રીને પણ લાગૂ પાડવા માંગું છું
‘પગલી પારિજાતની ઢગલી, ઘરમાં આવ્યું વૃંદાવન ને હૈયે કુંજગલી’

કવિ મનોહર ત્રિવેદીનું ગીત છે-સિચ્યુએશન એવી છે કે દીકરી હૉસ્ટેલમાં છે, પોતાના પિતાને ફૉન કરે છે ને ફૉન પૂરો થવાના સમયે ગીત શરૂ થાય છે-
‘તો પપ્પા હવે ફૉન મૂકું?
તમનેય મોજ જરી આવે કે થયું હવે મૉબાઇલની ડાળથી ટહુકું!’

ટાગોરની લાંબી કવિતા છે-યેથે નાહિ દેબો- ‘જવા નહીં દઉં‘. નાનકડી દીકરીને ખબર પડી ગઈ છે કે પિતા પોતાના કામ માટે લાંબા સમય માટે બહારગામ જવાના છે ત્યારે  ઘરના બારણે ઊભી રહી પિતાને કહે છે- ‘જવા નહીં દઉં’.
(આ શબ્દોને હ્ર્દયમાં રાખીને પિતા જાય છે; પણ પછી આ શબ્દો પડઘાયા કરે છે ને દુનિયામાંથી વિદાય થવા ટાણે વસુંધરા-પૃથ્વી-જાણે કે દીકરી બની કહી રહી છે કે ‘તને જવા નહીં દઉં’ એવી કલ્પના ટાગોર કરે છે.)

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી આ ગીતના સ્વરનિયોજન વિશે થોડુંક- (બને તો ગીત સાંભળતા આ વાંચો એવી વિનંતી)

સ્થાયી/ઉપાડના શબ્દો છે-

‘પ્રભુએ બંધાવ્યું મારું પારણું રે લોલ, પારણિયે ઝૂલે ઝીણી જ્યોત રે,
અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’.

કવિએ ઢાળ લખ્યો છે- ‘જનનીની જોડ સખી નહિ જડે રે લોલ’નો. એટલે આ પંક્તિનું સ્વરાંકન એ ઢાળમાં છે. ગરબાની હીંચનો ઠેકો અને ઢાળ ગુજરાતી ફ્લૅવર લાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. શરણાઇનો ઉપયોગ વધામણાંનો ભાવ અભિવ્યક્ત કરે છે.

સ્થાયીની બીજી પંક્તિ છે-

‘નભથી પધારી મારે તારલી રે લોલ, અંગે તે વ્હાલ ઓતપ્રોત રે,
અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’

સ્વરાંકન તાર સપ્તકના કોમળ ગાંધારથી ધીરે ધીરે નીચે આવે છે- ‘નભથી પધારી મારી તારલી’ સ્વરમાં પણ ઉપરથી નીચે આવે છે.

પ્રથમ અંતરાના શબ્દો છે-

‘લેજો રે લોક એનાં વારણાં   રે લોલ, પુત્રી તો આપણી પુનાઈ રે,
ઓસરીએ, આંગણિયે, ચોકમાં રે લોલ, વેણીનાં  ફૂલની વધાઈ રે,
અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’

પ્રથમ અંતરામાં પણ  સ્વરથી અર્થઘટન  છે. શબ્દોમાં ‘વધાઈ’, સૂરમાં પણ ‘વધાઈ’, વાજિંત્રમાં પણ ‘વધાઈ’- પુત્રીના આગમનની સર્વત્ર વધાઈ.

બીજા અંતરાની પ્રથમ પંક્તિના શબ્દો જોઈએ-

‘ગૌરીના ગીતની એ ગુલછડી રે લોલ, દુર્ગાના કંઠનો હુંકાર રે’

‘દુર્ગા’ શબ્દ પરથી એ પંક્તિનું સ્વરાંકન દુર્ગા રાગની દ્રુત એકતાલની બનારસ ઘરાણાની  બંદિશ ‘ જય  જય દુર્ગે માત  ભવાની’ પર આધારિત છે.   ‘દુર્ગાના કંઠનો હુંકાર રે’ પંક્તિમાં તાલ પણ દ્રુત એકતાલ છે. (ગરબાની હીંચ  અને એકતાલ પણ એક જેમ લાગશે) અંતરાની બીજી પંક્તિ છે-

‘બાપુની ઢાલ બને દીકરો રે લોલ, કન્યા તો તેજની કટાર રે
અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’

‘બાપુ’ શબ્દ તાર સપ્તકના શુદ્ધ રિષભ સ્વર પર છે. ‘બાપુ’ શબ્દ સાથે સૌરાષ્ટ્ર અને સૌરાષ્ટ્ર એટલે દુહા. (‘ દુહા’નો શરૂઆતનો ‘હે….જી….’ શુદ્ધ રિષભ(રે) પર ગવાતો હોય છે)

છેલ્લા અંતરાના શબ્દો  –

‘ઉગમણે પ્હોર રતન આંખનું રે લોલ, આથમણી  સાંજે અજવાસ રે,
રમતી રાખો રે એની રાગિણી રે લોલ, આભથી ઊંચેરો એનો રાસ રે
અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’

‘ઉગમણે  પ્હોર’ પંક્તિમાં સવારના રાગ દેશકારની છાંટ, ‘આથમણી’માં આથમવાનો ભાવ, ‘આભથી ઊંચેરો એનો રાસ’માં તાર સપ્તકના ષડજ (સા) ને આભ ગણી ‘રાસ’ શબ્દનું સ્વરાંકન તાર સપ્તકના રિષભ (રે) પર  એટલે કે ષડજ (સા)થી ઊંચેના સ્વર પર છે એ તો તમે નોંધશો જ એની મને ખાતરી છે.

‘અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ’ પંક્તિ સમૂહમાં ગવાય છે, એમાં આખું વિશ્વ પુત્રીજન્મને વધાવે છે તે અભિપ્રેત છે.

~ અમર ભટ્ટ

કવિ: મકરન્દ દવે * સ્વરકાર:અમર ભટ્ટ * ગાયક: અમર ભટ્ટ, ગાર્ગી વોરા અને વૃંદ * આલબમ: શબ્દનો સ્વરાભિષેક:3