🔆તમન્ના આઝમી ~ અંધારાને🔆

અંધારાને
હળવા હાથે
સંકોરીને
એકઠું કર્યું
ત્યાં જ
દીવો ઠરી ગયો
અને
ફરી વેરવિખેર થઈ ગયું
અંધારું !

~ તમન્ના આઝમી

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 332 @ 22 મે 2018 * લતા હિરાણી

આમ જુઓ તો કહી શકાય કે એક પંક્તિની આ કવિતા છે. ગદ્યમાં લખો તો પાકકી એક લાઇન થાય પણ આ કવિતા છે, ગદ્યની લાઇનની જેમ લખી શકાશે, ગદ્યની જેમ એનો સીધો અર્થ પામી નહીં શકાય. પૂરેપૂરી પ્રતીકાત્મક વાત છે અને એટલે જ કવિતા છે! એક લાઇનને સમજવા માટે આ શબ્દોની પાછળ રહેલા ભાવજગતમાં ડૂબકી લગાવવી પડશે. માત્ર શાબ્દિક અર્થને છોડી એના સંકેતોને પામવા પડશે અને તો કવિતાનો સ્પર્શ પમાશે. માત્ર સત્તર શબ્દોમાં જ કવિએ ભાવને સંકોરીને કવિતાનો દીવો પ્રગટાવ્યો છે. એ કેટલી સરસ વાત છે!

એક તરફ છે અજવાળું અને બીજી તરફ છે અંધારું. અજવાળા અને અંધારા વચ્ચે રોપાય છે એક ભાવ, એક માનવીય પ્રયત્ન. સમજી શકાય કે કશુંક તો ઊગવાનું જ. અજવાળું અને અંધારું એક કલ્પન છે, પ્રતીક છે. એને આશા-નિરાશામાં સમજી શકાય, સુખ-દુખમાં સમજી શકાય…. હકાર-નકારમાં સમજી શકાય. જેવી મનની અવસ્થા અને જેવો સંદર્ભ. એ પ્રમાણે પ્રક્રિયા ચાલવાની ને પરિણામ આવવાનું.

અંધારું એકઠું કરવામાં આવે છે. ભૌતિક રીતે એ શક્ય નથી. પણ કવિતામાં શક્ય છે. અંધારું હૈયામાં હોય ને પરિસ્થિતિમાં પણ હોય. અંધારાને એકઠું કરવાનો આશય એને દૂર કરવાનો જ હોઇ શકે. આમ જુઓ તો અંધારું એ કવિઓને કે પ્રેમીઓને ગમતી પરિસ્થિતી છે. અહીં પરિસ્થિતી જુદી છે. એવું હોત તો અંધારાનું માહાત્મ્ય ગવાયું હોત. એની સુંદરતાની વાત હોત. આ વિશ્વમાં ઈશ્વરની રચેલી એવી કોઈ બાબત નથી કે જે સુંદર ન હોય. પણ અહીં દીવાને અને અજવાળાને પણ સાથે જ લાવીને મૂક્યા છે એટલે વાત એ બંને વિરોધ વચ્ચેથી પ્રગટતા સત્યની છે. સત્ય પ્રિય હોય કે અપ્રિય પણ હોય. પ્રિય અને અપ્રિય એ માનવમનની અવસ્થા છે. એને સચ્ચાઈ સાથે લેવાદેવા નથી. આ કાવ્યમાં પ્રગટતું સત્ય છે કે અંધારાને હટાવવાના પ્રયત્ન પછી પણ પ્રયત્નનું તેલ ઓછું પડ્યું, દીવો ઠરી ગયો અને ફરી અંધારું વ્યાપી ગયું. આ મારું અર્થઘટન છે. કવિતાને ખૂબી એ છે કે એમાંથી અનેક અર્થઘટનો થઈ શકે. 

મોટા સંકેતો આપતી આ નાનકડી કવિતાના શબ્દો પણ એક સુંવાળપ લઈને આવે છે. જુઓ, ‘હળવા હાથે અંધારાને સંકોરવું! અહીં હાથનો સ્પર્શ હળવો છે અને સંકોરવાની ક્રિયા જ બહુ નમણી, સુંવાળી અને પોઝીટીવ છે. આપણે જાણીએ છીએ કે દિવાની વાટ માટે સંકોરવું શબ્દ વપરાય. અર્થાત એના અજવાળાને સાચવવાનું હોય. અહીં અંધારાને સંકોરવાની વાત છે. માનવમન અજબ છે. જે પીડામાંથી મુક્તિ જોઈતી હોય એ જ પીડા વહાલી પણ હોય. દુખ પણ સુખ આપતું હોય એ દરેકનો ક્યારેક ક્યારેક અનુભવ હોય. કદાચ એટલે જ અહીં અંધારાને સંકોરવાની વાત છે. અચાનક ઈંધણ ખૂટે છે અને દીવો ઠરી જાય છે. કદાચ પીડાને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન ઓછો પડે છે. અજવાળું જતાં સ્વાભાવિક જ અંધારું ફરી એનું સામ્રાજ્ય જમાવે!

અનેક વિધેયાત્મક સંકેતો આપતું આ કાવ્ય ઘાસના ઝીણા પણ સુંદર ફૂલની જેમ હળવેકથી મનને સ્પર્શી જાય છે.

🥀દિનવિશેષ : અશરફ ડબાવાલા, સમીર ભટ્ટ🥀

વાદળ