🔆રાધેશ્યામ શર્મા ~ લીંપણની પાંપણ🔆

લીંપણની પાંપણ પર
એક ઓકળી
સ્ત્રીની હથેળીના જાદુથી
મઘમઘતી નીકળી

અર્ધચંદ્રની આકૃતિ સરજતી
ગરજતી ઝળકાવે ત્યાં
ગ્રામજગતની સંસ્કૃતિ….  

લીંપણની એક ઓકળીમાં
ચંપાયેલો દાણો
બાવળના ઉદરમાંથી
પ્રગટેલો પા’ણો  

એ અહલ્યા નથી
રામ આવવાની રાહ તે જોતો નથી
તેથી તો તે રોતો નથી કે મોહતો નથી
માત્ર દાણાના પોતને
માણસ દબાવી જુએ
એટલું પૂરતું છે.

~ રાધેશ્યામ શર્મા

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 281 @ 9 મે 2017 * લતા હિરાણી  

વિખ્યાત કવિ અને વિવેચક શ્રી રાધેશ્યામ શર્માની આ અછાંદસ રચના, એમનો સંગ્રહ, ‘એકાંતમાં ઊડેલાં નક્ષત્રો’માંથી પસંદ કરી. કવિતાને પામવી હંમેશા સહેલું કામ નથી. સર્જનક્ષણ કેમ અવતરી હશે, કવિને ક્યાંથી ક્યાં લઈ ગઈ હશે, કેવી રીતે લઈ ગઈ હશે આ બધું ભાવકે માત્ર કલ્પવાનું રહે છે. એ સાચું હોય, અંશત: સાચું હોય અને બની શકે કે એમાંથી કશુંક જુદું પણ નીપજયું હોય એટલે જ એ કવિતા છે જે એક ખુલ્લા આકાશમાં લઈ જાય છે અને એના શબ્દો-શબ્દસંયોજનોની પાંખો પહેરાવી નકશો આપ્યા વગર ઉડવા મૂકી દે છે.  

ગામડામાં હજુ ક્યાંક જમીન પર ગાર-માટીના લીંપણ થતા હશે ને લીંપણ ઉપર આંગળીઓથી આકૃતિ બનતી હશે જેને ‘ઓકળીઓ’ કહે છે. આટલી સ્પષ્ટતા કરી કેમ કે હવે શહેરોમાં આ શબ્દ અજાણ્યો પણ લાગે.

હું સ્ત્રી ખરી ને ! શરૂઆતના શબ્દો બહુ ગમી ગયા. ‘લીંપણની પાંપણ’. પ્રાસની વાત તો ખરી જ પણ લીંપણની ધાર કે કિનારી કહેવાને બદલે ‘પાંપણ’ શબ્દ વાપરીને કેટલી નજાકત ભરી દીધી ! વાત સ્ત્રીની અને સ્ત્રીની હથેળીથી થતાં જાદુની હોય ત્યારે આવા નમણા સંવેદનો સ્પર્શે જ… જો કે અહીં સ્ત્રીના હાથે બનતી ઓકળીઓ અને એમાં સર્જાતી અર્ધ ચંદ્રાકાર આકૃતિથી પ્રગટતી ગ્રામ સંસ્કૃતિ, આટલું જ કવિને કહેવું છે. આથી વધારે આ વિષયમાં કશું જ નહીં. કવિ આ નાજુક સંવેદનોમાંથી નીકળી તરત એને જે સાધવું છે એ તરફ, નક્કર ધરાતલ પર આવી જાય છે.   

કવિતાનો પ્રવાહ ફંટાય છે અને પ્રગટ થાય છે પેલો ચંપાઈ ગયેલો દાણો.. દાણો લીંપાયેલી ઓકળીમાં છે. સ્વાભાવિક છે કે એ સુકાઈને પત્થર જેવો બની ગયો હોય. અહીં ‘દાણો’ સ્વાભાવિક છે કે અનાજનો જ હોય નહીંતર કવિએ કાંકરી કહ્યું હોત. પત્થર જેવો થઈ ચૂકેલો દાણો નજરે નથી ચડતો. આંખો સામે છે એ તો સુંદર અર્ધચંદ્રાકાર આકૃતિઓ. એની અંદર આ દાણો છુપાયેલો છે. કદાચ એ ઉંબરમાં જ છે એટલે એને અહલ્યાના પત્થર સાથે સરખાવ્યો અને આ એવો પત્થર છે કે જેને રામની પ્રતિક્ષા નથી. એ કોઈના શાપથી નહીં, અનાયાસ એ સ્થિતિમાં દટાયેલો છે. કદાચ એને ત્યાં પહોંચાડનાર સ્ત્રી પણ નથી જાણતી કે લીંપણમાં અનાજનો દાણો ભળી ગયો છે. આ દાણો પોતાના ઉદ્ધાર માટે કે કશાય માટે ત્યાં નથી એટલે એને આંસુ કે હાસ્ય જેવા માનવીય ભાવો સાથે કોઈ નિસબત નથી. આ સુકાયેલા દાણા માટે ‘પાણો’ શબ્દ એથી ઉચિત જ વપરાયો છે. એની જડતાના પ્રતીક તરીકે જ કવિએ બાવળ શબ્દ પ્રયોજ્યો હોય એવું લાગે છે. કેમ કે ચાલતાં, આવો દાણો પગ નીચે વાગે તો બાવળની શૂળ ભોંકાયા જેવી જ વેદના થાય.

અંત ફરી એકવાર ભાવપ્રદેશમાં લઈ જાય છે. આખરે આ એક કવિતા છે, કોઈ ભૂગોળ કે રસાયણની વાત નથી… અંતમાં કવિ કહે છે કે  ‘માત્ર દાણાના પોતને માણસ દબાવી જુએ એટલું પૂરતું છે’ પાણો થયેલા દાણાને ત્યાં જ રહેવું છે. કશે જવું નથી પણ કોઈ આવે ને ઉંબરે પગલાં પાડે, આવનજાવન શરૂ થાય તો એ દબાઈને સમથળ બને અને ઘર જીવનથી ભરાય.

યાદ કરો શરૂઆતમાં વપરાયેલા શબ્દો ! ‘ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિ’ હવે ભૂંસાતી ચાલી છે. પર્યાવરણને જીવન સાથે સમરસ કરીને જીવાતી જીવનવ્યવસ્થા ખતમ થતી જાય છે કેમ કે એમાં થોડી અગવડ છે. શહેરની સુંવાળી સગવડ એમાં નથી. પણ પ્રકૃતિ સાથે જીવવાના જુદા જ સંવેદનો છે.

કવિતા વાંચતાં મનમાં ઉઠતાં સંવેદનો આલેખવાને બદલે આ વખતે કવિતાના શબ્દોને હાથમાં લઈ માત્ર એના અજવાળે ચાલવાનો આ પ્રયત્ન છે. કવિએ ધારેલી સૃષ્ટિમાં પહોંચી કે નહીં પણ મને જરૂર કશુંક લાધ્યું છે અને ત્યાં પહોંચવાનો અને એ વહેંચવાનો આનંદ તે આ જ….  

🌸દિન વિશેષ : નીતા પટેલ ‘નવલ’, અઝીઝ ટંકારવી, વારિજ લુહાર, સ્નેહી પરમાર, ચંદ્રેશ મકવાણા ‘નારાજ’, હેમંત ગોહિલ ‘મર્મર’, રશીદ મીર, શ્યામ ઠાકોર, બાબુ સુથાર, ઇસુભાઈ ગઢવી, પ્રહલાદ ચાવડા🌸

🙏આપને ગઝલ, ગીત, અછાંદસ વગેરે કાવ્યસ્વરૂપો વિશે જાણવામાં રસ છે? જુઓ વિભાગ ‘સ્વરૂપ’. મોબાઇલના ઉપરના જમણે ખૂણે આવેલી આડી ત્રણ લાઇન ટચ કરો અને ખુલશે વિભાગો. 🙏 

🙏આપની પસંદના કવિ કોણ છે? ‘Search’માં એમનું નામ લખો! અને વાંચો એમની કવિતાઓ. એમાં આપ પોતે પણ હોઈ શકો.🙏

ફળવિતરણ