🔆ડૉ.મુકેશ જોષી ~ શ્વાસ રોકીને 🔆

શ્વાસ રોકીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે
શ્વાસ જોડીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

લક્ષ ચોરાશી ફરો, ફર્યા કરો તો શું વળે?
જાત ખોળીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

સૂર્ય ડૂબ્યો, સૂર્ય ડૂબ્યો, બોલતું રહેશે જગત;
રાત ઓઢીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

આ સમયના વહેણમાં આપણા ખુલ્લા પગો;
રોજ બોળીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

મલમલી શૈયા નથી હોતી કદી આ જિંદગી;
ભ્રમ તોડીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

પામવા જેને ખરેખર જિંદગી નાની પડી;
એ જ છોડીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

એ પરમ અંદર હશે કે કેમ એ શંકા ન કર;
સ્હેજ શોધીને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

શબ્દને ડૂબકી મરાવો રોજ ગંગામાં ભલે;
અર્થ ધોઈને નિરાંતે બેસવાનું હોય છે!

~ ડૉ. મુકેશ જોષી

‘નિરાંતે બેસવાનું હોય છે !’ કેટલી અર્થસભર રીતે આવ્યો છે આ રદ્દીફ ! એનો અભિધામાં અર્થ એકદમ સીધોસાદો – બેસવાનું છે અને નિરાંતે, કોઈ ઉતાવળ વગર – બસ, વાત પૂરી. પણ રદ્દીફની આગળના શબ્દો એક તરફ એને ઊંડાણ આપે છે તો બીજી બાજુ આ શબ્દોનું થતું પુનરાવર્તન ભલે થોડી ક્ષણો પણ મનને નિરાંત આપે છે. ભાગદોડની જિંદગીમાં થોડું વિચારતા કરી મૂકે છે.

પ્રથમ શેરના ‘ઉલા’માં, પહેલી પંક્તિમાં કવિ કહે છે, ‘શ્વાસ રોકીને’ અને બીજી લાઇનમાં કહે છે, ‘શ્વાસ જોડીને’. અહીં ‘રોકીને’ – જોડીને’માં પ્રાસનો રણકાર તો છે જ, ઉપરાંત અર્થગાંભીર્ય સ્પર્શી જાય એવું છે. આને આપણે પ્રાણાયામની એક ક્રિયા ગણીએ તો – શ્વાસ રોકવાથી ક્યાંય કોઈનું મન રોકાતું હોતું નથી. અંદરના વંટોળ તો એમ જ ઉમટેલા રહેતા હોય છે. પણ ‘સાની’માં, પછીની પંક્તિમાં કહે છે કે ‘શ્વાસ જોડીને’ બેસવાનું હોય છે – માત્ર શ્વાસ રોકવાથી શું વળે ? આ શ્વાસ સાથે જો મન જોડાય તો કદાચ પરિણામ સુધીની કેડી ખૂલતી જાય!  

માનવ લાખ જન્મો લે પણ હાલત એની એ જ રહેશે. મૂળ યાત્રા તો જાત સુધી જવાની હોય છે, અંદરના ‘પરમ’ સુધી પહોંચવાનું હોય છે. પણ આની જરૂર છે એટલું પણ સમજનારા કેટલા? જીવનના અંત સુધી પહોંચતા પહોંચતા પણ આ બાબત તરફ ધ્યાન આપવાની પણ બહુ ઓછાને ખબર પડે છે!

સૂર્યનું અજવાળું જીવવા માટે જરૂરી, રાતના અંધારની નીરવ શાંતિ સાધકો માટે જરૂરી.

સમયના વહેણમાં પગ બોળવા એટલે શું ?  સમયને ઓળખવો, સમયને પારખવો, એની અનુભૂતિ કરવી અને એની સાથે જીવવું. જે સમયની સાથે ચાલે છે, સમય એને માન આપે છે. એ પછી અંદરના બહારના ક્લેશથી મુક્તિ મળે અને નિરાંતે જીવવાનું શક્ય બને. અંદરની સમજ આપણી પોતાની બને, ભ્રમમાંથી મુક્તિ મળે અને બહાર તો વંટોળો રહેવાના જ. એ આપણાં હાથની વાત નથી જ નથી, હા, એને મન પર લીધા વગર ખુદમસ્તીમાં રહેવું એ આપણા હાથની વાત ખરી. આ સમજ પાકે ત્યારે જીવનભર આને પાછળ ને તેની પાછળ દોડ્યા કર્યા એની નિરર્થકતા સમજાઈ જાય.

Superficial spirituality નો આ સમય છે ત્યારે ‘અંદર અડે’ એવી રચના ઓછી મળે છે…. જીવનને સમજાવતી આ ગઝલ મને ગમી. તમને?