🔆અશોક ચાવડા ~ ફળિયેથી ઓસરી🔆

ફળિયેથી ઓસરી અને એકેક ઓરડે
તારાં ગયા પછી મને તારું સ્મરણ જડે.

દુર્ગંધ ઉચ્છવાસમાં કારણ વગર નથી,
મારી જ જાણ બહાર કૈ મારી ભીતર સડે.

મારા હ્રદયમાં આજ પણ બાળક જીવંત છે,
ઈર્ષા કે દ્વેષ મને ભાષા ન આવડે.

સુંદર મજાની ડાળને આ શું થઈ ગયું,
વૃક્ષનો વિચાર આવતો જ્યાં બેસું બાંકડે !

એથી જ ઘરની બહાર સહુ દફનાવવા ગયા,
‘બેદિલ’ મર્યા પછી ન ઘરમાં કોઈને નડે. ….

~ અશોક ચાવડા

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ  264 @ 20 ડિસેમ્બર 2016 * લતા હિરાણી

જે સાથે છે (ભલે ભૌતિક રીતે ન હોય) એના સ્મરણની મધુરતા છે. એમાં જબરી મીઠાશ છે. ફરિયાદ હોય તોય એ ફરી યાદ છે. ગુસ્સો હોય તોય ગળે લગાડવાની ઝંખના જીવંત જ હોય છે. પણ કોઇની અંતિમ વિદાય પછીના સ્મરણો, મરણ પછીના સ્મરણો જીવવાનું દોહ્યલું કરી મૂકે છે. જીવીય નથી શકાતું અને મરીયે નથી શકાતું. આખું ઘર, ફળીયાથી માંડીને ઓરડો, અરે બારીબારણાં ને દીવાલો પણ એના સંઘરેલા સ્મરણો રેલાવ્યા જ કરે છે. ઘરની એકેએક ચીજવસ્તુમાં એના અસ્તિત્વની સુગંધને રેલાવ્યા કરે છે. અહીં કવિના ભાવસામ્રાજ્યમાંથી ટપકતી વિદાયની વાત કોઈ ચોક્કસ સમયખંડ પૂરતી હોય તો એ પીડા મધુર છે અને જો કાયમી વિદાય હોય તો બહુ વસમી છે.

બહુ સરસ રીતે કવિએ શ્વાછોશ્વાસની સામાન્ય દૈહિક ઘટનાને આંતરજગત સાથે વણી લીધી છે. અંદર શું સંઘરાયેલું છે અને એની શું પ્રક્રિયા છે એની સામાન્ય રીતે આપણને ખબર હોતી નથી. આપણાં વિચારો, શબ્દો, વર્તન આ બધુ આપણાં આંતરજગતનું દ્યોતક છે. કોઈ શબ્દ અચાનક આવીને જીભ પર બેસી નથી જતો કે પછી ગમતા, અણગમતા વર્તનના મૂળિયાં પણ ઊંડે છુપાયેલા હોય છે. ભાવ, પ્રતિભાવ ભલે ક્યારેક સહજ હોય પણ ક્યારેક આપણનેય નવાઈ લાગે એવો અનાયાસ પ્રગટ થઈ જતો હોય છે. માનસશાસ્ત્રીઓ એના કારણો શોધવામાં પારંગત હોય પણ આપણેય જો મંથન કરીએ તો મૂળ સુધી જઇ શકાય છે. અહીં સ્થૂળ દુર્ગંધની વાત નથી. વર્તનમાં રહેલી નકારાત્મકતાની વાત છે જેનું કારણ ક્યાંક આપણો અહમ કે સ્વાર્થવૃત્તિ, દ્વેષ વગરેમાં હોઇ શકે. દુર્ગંધનું કારણ સડો હોય એ સામાન્ય વાતને એક કાવ્યમય ઊંચાઈ મળી છે.

પછીના શેરમાં જરા જુદી વાત લઈને કવિ આવે છે. બાળક ઈર્ષ્યા કે દ્વેષની ભાષા નથી જાણતું. એના હૃદયમાં પ્રેમ અને પ્રેમ સિવાય કશું હોતું નથી. માણસમાં કોઈપણ ઉમરે એકાદ ખૂણામાં બાળક જીવતું હોય એ બહુ સુખદ ઘટના છે. દરેક પરિસ્થિતિમાં જો અંદરનું એ પાસું ધબકયા કરે તો એ ઝંઝાવાતો સામેય લડી શકે. આ અઘરું છે તોય જેટલું શક્ય હોય એટલું રાહત આપનારું તો ખરું જ.     

બાંકડો એ થાકેલા રાહદારીની ‘હાશ’ છે. પરસેવે રેબઝેબ મજૂર માટે સ્વર્ગ છે પણ બેસીને લાંબુ વિચારનારા માટે કંઈક જુદું જ છે. લાકડાના બાંકડા પર બેસીને અહી તો કવિને વૃક્ષના વિનાશનો વિચાર આવે છે. એ ન્યાયી પણ છે. પર્યાવરણના વિનાશ માટે સૌએ સાવધાન થવું જોઈએ. વૃક્ષો વગરની દુનિયા કેવી ભયાનક હશે, હવા કેટલી વિષમય હશે ! સિમેન્ટના બાંકડા જોતાં મને બીજી અકળામણ થાય છે. ત્યાં રાજકારણીઑના નામો કોતરાયેલા હોય છે. એ બધું બને છે પ્રજાના પૈસે ! એમાંના કોઈ નેતાએ પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા કાઢીને બાંકડો બનાવ્યો હોય, એવું નથી હોતું ! પણ પારકે પૈસે પોતાના નામ કોતરાવવાની કેવી દુર્ગંધયુક્ત વાસના ! 

અને છેલ્લો શેર. ચાહે દફનાવવાનું હોય કે અગ્નિસંસ્કાર ! ઘરની બહાર, ગામથી દૂર એ વિધિ થાય. આ પણ જીવનની સહજ ઘટના છે. કવિની નજર એને જુદી રીતે નિહાળે છે કે મર્યા પછી એ કોઈને નડે નહીં. આનો પોઝીટીવ અર્થ લઈ શકાય. અંતિમ વિધિ દૂરના સ્થળે થાય ને અસ્થિ પણ દૂર જઈને પધરાવીએ તોય સ્વજન હૈયે કેટલું વસેલું રહે છે. પહેલા જ શેરમાં એ વાત કહીને કવિએ અંત આ આપ્યો છે જે સૂચક છે. ફળિયું, ઓરડા, ઓસરી બધુ સ્મરણોથી છલોછલ છે તો ફળિયામાં જેમ લગ્નનો માંડવો નાખીએ છીએ એમ જો અંતિમવિધિ કરી હોય તો સાચે જ જીવવું દુષ્કર બની જાય ! ચિતાની અગ્નિ કે કબરની માટી રાતદિવસ ઝંઝાવાતો સરજ્યા જ કરે !