🔆હર્ષદ દવે ~ નિર્વાહ🔆

દુનિયાનું ગાડું અવળું ચાલે છે
છતાં સમજો ને કે સીધું જ ચાલતું દેખાય છે

આ પ્લેટફોર્મ નંબર એક પર
હમણાં મત્સ્યગંધા એક્ષપ્રેસ આવશે
અને
પાછળની બાજુએથી માછણ કછોટો વાળી
મહાપ્રયત્ને માછલી ભરેલો સૂંડલો લઈને
જનરલ કોચમાં ચઢશે
સૂંડલો હાથવગો રાખી બેસી જશે એક બાજુ.
માછણનું નામ દમયંતી હોય તો પણ
તેને કોઈ દમયંતી સાથે સંબંધ નથી
આ ટ્રેન તો તેના માટે રૂટિન છે
તેના મનમાં મત્સ્યગંધાનો અર્થ
સવારે નવ વાગે આવતી ટ્રેન.
ટ્રેન સ્પીડમાં ચાલવા માંડશે
ફેરિયો આવશે વડાપાંઉ ખરીદીને ખાઈ લેશે.
માછલીઓની ગંધ વચ્ચે
ઉજાગરાથી થાકેલી આંખો ઘેરાઈ જશે
આગળના સ્ટેશન સુધી.

ફરીથી સૂંડલામાં ખાલીપો લઇ
પરત ફરશે એ જ પ્લેટફોર્મ પર.
માછણમાં રહેલી મત્સ્યકન્યા તો-
વર્ષો પહેલાં મરી પરવારી છે ટ્રેનના પાટાઓ પર.

~ હર્ષદ દવે

(“પરિભ્રમણ”-પૃષ્ઠ-૨૩)

કવિતા વિશે કવિ

એમ કહેવાય છે કે કવિતા હૃદયમાંથી સ્ફુરે છે. હા, ગઝલનો એકાદ શેઅર, ગીતનું મુખડું કે કવિતાની એકાદ પંક્તિ અંતઃસ્ફૂરણાની ભેટ હોઇ શકે. બાકી તો કવિકર્મ થકી જ કવિતા સર્જાતી હોય છે. સર્જાયેલી કવિતામાં પણ અનેકવાર સુધારા-વધારા અને મઠારવાનું કામ ચાલતું રહે છે. આથી ક્યારેક એક કવિતાની રચના પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી પણ ચાલતી રહે એવું બને અને કવિતા ન બને એ શક્યતા પણ રહેતી હોય છે. “નિર્વાહ” શીર્ષક હેઠળ પ્રસ્તુત કવિતાની સર્જન પ્રક્રિયા આવી જ કંઇક લાંબા અંતરાલ સુધી ચાલુ રહેલી સફરનું ઉદાહરણ છે.

તા. ૧૬-૧૨-૨૦૧૭ના રોજ રચાયેલી કે પૂર્ણ થયેલી “નિર્વાહ” કવિતાનું બીજ તે અગાઉના વીસ પચીસ વર્ષોથી કદાચ મારાં અચેતન મનમાં પડેલું હશે ! મુંબઈના બે ચાર પ્રવાસ દરમ્યાન લોકલ ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરવાનું બનતું ત્યારે એવું અનુભવાતું કે લોકલ ટ્રેન ખરેખર મુંબઈની જીવાદોરી છે. જીવનનિર્વાહ માટે માણસને અહીંથી તહીં ભીડ, ભીંસ અને અકળામણમાં પણ સામાન્ય દૈનિક ક્રિયાના ભાગરૂપે આવ-જા કરતાં જોયો છે. પેટની ભૂખ સંતોષવા માટે પૂર્ણ ભોજનને બદલે સંતોષપૂર્વક વડાપાઉં આરોગતા જોયો છે. સૂંડલો ભરેલી માછલીઓ સાથે માછણને મહિલાઓના ડબ્બામાં ચડ-ઉતર કરતી જોઈ છે. બીજાની ભૂખ સંતોષવાનું કામ ખરેખર તો પોતાનું પેટ ભરવા માટે, જીવનનિર્વાહ માટે ચાલતું રહે છે. આ બધાં દૃશ્યો સહજ હોય તો પણ મારી સંવેદનાને સ્પર્શે છે અને કાયમ માટે માનસપટ પર અંકિત થઇ જાય છે.

વર્ષ ૨૦૦૬ માં મડગાંવ (ગોવા)થી મુંબઈ આવવા માટે રેલવે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ નંબર એક પર અમે ટ્રેનની રાહ જોઈ રહ્યા હતાં. રિટર્ન ટિકિટ બુક કરાવેલી હોવાથી ટ્રેનનું નામ “મત્સ્યગંધા એક્ષપ્રેસ” હતું એ ખબર હતી છતાં પ્લેટફોર્મ પર સતત થતી એનાઉન્સમેન્ટ “મત્સ્યગંધા એક્ષપ્રેસ આવી રહી છે” થી આ નામ મનમાં વધુ ઘેરું બનતું ગયું. ટ્રેનનું નામ ગમી ગયું. આપણી રેલવેમાં બહુ ઓછા નામો આપણને ગમતીલા હોય છે. આખરે સમયસર ટ્રેન આવી પહોંચી. “મહાભારત”ના પાત્ર સાથે અનુસંધાન ધરાવતું મધુર અવાજથી ઉદ્ઘોષાતું આ નામ કર્ણપટલ પર ધ્વનિમુદ્રિત થઇ ગયું.

એ વર્ષોના વચગાળામાં જામજોધપુરથી રાજકોટ આવવા માટે ટ્રેનના કોચમાં ચઢ્યો કે પેસેજમાં એક દૃશ્ય નજરે ચઢ્યું. એક મહિલા માછલીઓ ભરેલાં સૂંડલા સાથે બેઠી હતી. સૂંડલો કપડાના ટૂકડાથી અરધોપરધો ઢંકાયેલો હતો. માછલીની ગંધથી પણ એ અછતું નહોતું રહેતું. તે મહિલા આ પૂરવઠો કદાચ અન્યત્ર વેચવા જઇ રહી હતી. કોઈ પેસેન્જરને પરેશાની ન થાય એમ પેસેજમાં એકબાજુએ તે બેસી રહી અને આવતાં જતાં લોકોને માર્ગ આપવા સંકોચાતી રહી. પોરબંદરના દરિયા કાંઠેથી આવી રહી હશે કદાચ ! આ દૃશ્ય જોઇને હું તો મારી બેઠક શોધવા આગળ વધી ગયો પરંતુ આંખોના કેમેરામાં આ તસવીર હંમેશ માટે ક્લિક થઇ ગઈ.

સમયાંતરે એક જ વિષયના આલ્બમમાં ગોઠવાતા અને અરસપરસ સાયુજ્ય રચતાં દૃશ્યો સાથે પુરાકલ્પનનો સંદર્ભ પણ ભળતો રહ્યો. હું ન જાણતો હોઉં એ રીતે કાવ્યસર્જનની જાણે રાસાયણિક પ્રક્રિયા જેવું સંયોજન ચાલતું રહ્યું. એમાં બીજા પણ વાસ્તવલક્ષી કાલ્પનિક સંદર્ભો ઉમેરાઈને કાવ્યનો વિષય સ્પષ્ટ રીતે ઊભરી આવ્યો. વિષયનું કેન્દ્રસ્થ સંવેદન પારદર્શક બન્યું અને આ કવિતા લખવાનું શરુ થયું.

અલગ અલગ દૃશ્યો એકમેકમાં ઓગળીને એક જ દૃશ્ય આધારિત કવિતાની સંરચના મનમાં જ ગોઠવણી પામે છે. અગાઉથી ન ધારેલું કે સર્જવા ચાહેલું કાવ્ય વર્ષો બાદ માનસપટ પર સ્થિત થાય છે. જાણે ઉછળતા કૂદતા ઝરણાએ શાંત નદીનો પ્રવાહ ધારણ કર્યો હોય ! એ પ્રવાહ લયબદ્ધ રીતે કાગળ પર કલમ થકી વહેતો થાય છે. જીવનની સંઘર્ષમય ઘટમાળમાં અટવાયેલી માછણની ભીતર ઉછરેલી મુગ્ધ મત્સ્યકન્યા તો ટ્રેનના પાટા પર કદાચ વર્ષો પહેલાં મરી પરવારી છે એ વાત વ્યંજનાત્મક રીતે કહીને પૂર્ણ કવિતા રચવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ~ હર્ષદ દવે

આપને મારી આ વાર્તા વાંચવી ગમશે. આભાર.

શું ફેર પડે છે?