🔆નીરવ પટેલ ~ વિજ્ઞાન ભણતાં🔆

🥀🥀

વિજ્ઞાન ભણતાં ભણતાં
ન્યૂટનનું સફરજન પડતું જોઈ
મને પહેલો વિચાર એને ખાવાનો આવ્યો હતો.

સમૂહજીવનનો પાઠ શીખવા જતાં
હરિજન આશ્રમ રોડ પરનાં કાચઘરો જોઈ
મને પહેલો વિચાર
એમની ઉપર પથરો નાખવાનો આવ્યો હતો.

રિસેસમાં લાગેલી તરસને દબાવતાં
પાદરે માંડેલી પરબની ગોળીને જોઈ
મને પહેલો વિચાર
કૂતરાની જેમ એક પગ ઊંચો કરી
એમાં મૂતરવાનો આવ્યો હતો

શિયાળ ફરતું ફરતું શેરમાં આવી ચઢ્યું –
અકસ્માતે રંગરેજના કુંડામાં પડી ગયું –
રંગીન થતાં રંગમાં આવી ગયું –
જંગલમાં જઈ રાજા તરીકે રોફ કરવા લાગ્યું –
પકડાઈ જતાં પાઠ શીખ્યું –
– એવા મુદ્દા પરથી
એક કરતાં વધારે અર્થ નીકળે,
એવી વાર્તા લખવા કરતાં
મને છેલ્લો વિચાર અભણ રહેવાનો આવ્યો હતો.

ભણીને અપમાનની
સભાનતાને પામવી અને
નિષ્ક્રિયતાને પોષવી–એના કરતાં તો
અભણ રહીને અન્યાયીને માથે એડી તો મારત.
કે મહુડી ઢીંચીને અપમાન તો ગળી ગયો હોત!

~ ડો. નીરવ પટેલ (સોમો હીરો ચમાર) (2.12.1950 – 15.5.2019)

જે પ્રજાએ સદીઓ સુધી અપમાનની આગ સહી છે, તિરસ્કાર વેઠયો છે, મૂંગે મોંએ ધિક્કારના આક્રોશને સહ્યો છે, આ એનો પ્રતિભાવ છે.  

સર્જક ~ નીરવ પટેલ

ચમાર જેવી નીચી જાતિમાં જન્મેલ ડો. નીરવ પટેલની ક્ષમતા કેટલી ઊંચી હતી! જાતિવાદને કારણે તેમણે અનેક અત્યાચારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આથી તેમણે પોતાનું નામ બદલીને નીરવ પટેલ રાખેલું.

ખેતમજૂરી અને ચર્મકામથી ગુજરાન ચલાવતા, ગરીબી–હાડમારી વચ્ચે સબડતા નિરક્ષર કુટુંબના નીરવ પટેલ ભણવામાં તેજસ્વી રહ્યા. એસ.એસ.સી.માં ડિસ્ટિન્ક્શન સાથે ઉત્તીર્ણ થઈને અમદાવાદની સૅન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ત્રણ વર્ષ અભ્યાસ કર્યો. અભ્યાસ દરમ્યાન અનેક જાતિગત મુશ્કેલીઓ વચ્ચે માર્ગ કાઢતાં કવિ નીરવ પટેલ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી અંગ્રેજી સાહિત્ય સાથે 1969માં સ્નાતક અને ત્યાર બાદ એક્સ્ટર્નલ વિદ્યાર્થી તરીકે 1998માં અનુસ્નાતક થયા. 2009માં ‘Gujarati Dalit Poetry (1978-2003)’ વિષય પર એમણે પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી.

તેમણે ગુજરાતી દલિત સાહિત્યની ચળવળની પહેલ કરી અને ગુજરાતના દલિત પેન્થરની આગેવાની હેઠળ ૧૯૭૮માં પ્રથમ દલિત સાહિત્યિક મેગેઝિન ‘આક્રોશ’નું સંપાદન-પ્રકાશન કર્યું. તેઓ ગુજરાતી દલિત સાહિત્યમાં તેમના યોગદાન માટે જાણીતા છે, જેમાં બર્નિંગ ફ્રોમ બોથ ધ એન્ડ્સ (૧૯૮૦, અંગ્રેજી કવિતાઓ), વોટ ડીડ આઇ ડુ ટૂ બી બ્લેક એન્ડ બ્લુ (૧૯૮૭, અંગ્રેજી કવિતાઓ) અને બહિષ્કૃત ફુલો (૨૦૦૬, ગુજરાતી) મુખ્ય છે. તેમણે ગુજરાતીમાં દલિત લખાણના સામયિક ‘સ્વમાન’ના સંપાદક હતા.  

નીરવ પટેલે ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’, ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ જેવાં અંગ્રેજી અખબારોમાં પણ પ્રસંગોપાત લખ્યું છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસમાં ‘લોકલ ચેનલ’ નામની સંયુક્ત કૉલમ અંતર્ગત નીરવ પટેલ અને મનીષી જાનીએ લગભગ દોઢેક વર્ષ સુધી ટેલિવિઝન કાર્યક્રમના પ્રતિભાવ લખેલા.

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં અનુઆધુનિક કે આધુનિકોત્તર તરીકે ઓળખાતા ગાળા(1985થી આજ સુધી)ના અગ્રણી કવિઓમાંના કવિ નીરવ પટેલ. ગુજરાતીમાં દલિત સાહિત્યનો હવે બળૂકો ઇતિહાસ છે, એ ઇતિહાસમાં નીરવ પટેલ પોતાની સત્ત્વ સંપત્તિથી સ્વતંત્ર દાવો કરી શકે તેવા પ્રતિરોધી સાહિત્યના અગ્રણી દલિત સર્જક છે. પ્રખર દલિતવાદી આ કવિને મન ‘દલિત’ સંજ્ઞા એટલે કોઈ પણ જ્ઞાતિનો, કોઈ પણ સમાજનો એક એવો વર્ગ જે આપણી સમાજવ્યવસ્થામાં કોઈ પણ રીતે હડધૂત, અપમાનિત કે દમિત થયેલો છે. નીરવ પટેલ માત્ર કોઈ નાત કે કોઈ જાત પૂરતા સીમિત ન રહીને સમગ્ર માનવજાતના કવિ હોવાનું ગૌરવ મેળવી શક્યા છે.

૨૦૦૬માં પ્રકાશિત તેમના ગુજરાતી કવિતાસંગ્રહ ‘બહિષ્કૃત ફૂલો’ની કવિતાઓમાં દલિત પીડા અને આક્રોશ હચમચાવી દે એટલી ચોટદાર રીતે રજૂ થયાં છે.

નીરવ પટેલના કાવ્યો ગદ્યકાવ્યો છે.  

કાવ્યસંગ્રહો

1.‘બહિષ્કૃત ફૂલો’ (2006),

2. ‘વૉન્ટેડ પોએટ્સ’

3. ‘બર્નિંગ ફ્રૉમ બોથ ધ એન્ડસ્’ (અંગ્રેજી, 1980),

4. ‘વૉટ ડીડ આઈ ડુ,

5. ટુ બી સો બ્લૅક ઍન્ડ બ્લ્યૂ’ (અંગ્રેજી, 1987),

6. સંપાદન : ‘ગુજરાતી દલિત કવિતા’ (2006)

એમનાં ‘જેતલપુર હત્યાકાંડ’, ‘ગોલાણાના પીટરને’ (ગોલાણાનો હત્યાકાંડ), ‘મૈં જિહાદી બન જાઉંગા’ (ગોધરાકાંડ) વગેરે કાવ્યોમાં સાંપ્રત ઘટનાઓનું સચોટ નિરૂપણ છે. ‘સંસદ સદસ્યાની સોગંધવિધિ’, ‘કૉલેજિયન શબરીની વ્યથા’, ‘દલિત દંપતીને ઠાલો દિલાસો’, ‘For Adults only’ અને ‘મે આઈ હેલ્પ યૂ’ જેવી કવિતામાં સ્ત્રીઓ પર થતા અત્યાચાર અને બળાત્કારની વાત, ‘હું ન ડોશી’, ‘મારો શામળિયો’, ‘કાળિયો’ જેવાં કાવ્યો સઘન વ્યંજકતાનો સૂર, ‘સૂટ પહેરેલો સૂરજ’ કાવ્યમાં ડૉ. આંબેડકરના અવસાન બાદ તેમની દલિતોદ્ધાર અંગેની વિચારધારા કેવી નિર્માલ્ય બની છે તે કવિ ધારદાર શબ્દોમાં અભિવ્યક્ત કરે છે. તેમણે પારિવારિક સંબંધોનું ચિત્રણ કરતી કવિતાઓ પણ રચી છે : પિતાનું પદ્યચરિત્ર ‘હીરાકુંડ’, પ્રેયસીપત્ની સાથેનો આંતરિક સંવાદ ‘કવિતા કરવાનું કહો છો’ અને પુત્રી ઋચા પ્રત્યેની સાંવેદનિક ભરતી ‘ઋચાને પત્ર’ તેમ જ પુત્રમિલાપની ઝંખના ‘જ્યોતિર્’ કવિતામાં નિરૂપાઈ છે.

પ્રવીણ ગઢવી લખે છે તેમ, “એની કવિતામાં ક્રાંતિનો આક્રોશ છે. તે નીરવ-શાંત નથી, પરંતુ સરવ છે, વિરવ છે, વિદ્રોહી રવ છે. બોલકો, તોફાની મેઘની જેમ ગર્જતો કવિ છે.” જૉસેફ મૅકવાન કહે છે, “નીરવ દલિત કવિતાનો કલમવીર ને કડખેદ છે. એના વિના દલિત કવિતાક્ષેત્રે અલૂણું લાગે.” સુમન શાહ કહે છે, “માઈકોવ્સ્કી, વાલ્ટેર, રુસોમાં ભાષાની જે તાકાત છે તે નીરવમાં છે.” સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર કહે છે, “આટલી વેદનાઓ વેઠવાનું ગજું બહુ ઓછા માણસોનું હોય છે.”

‘બહિષ્કૃત ફૂલો’ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું 2005નું મહેન્દ્ર ભગત પારિતોષિક પ્રાપ્ત થયેલું છે. ગુજરાત સરકારનો 2007-08ના વર્ષનો કબીર ઍવૉર્ડ ઉપરાંત ભારતીય દલિત સાહિત્ય અકાદમીનો વર્ષ 2018નો રાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પણ એનાયત થયેલો છે. નીરવભાઈની કવિતાઓ અંગ્રેજી, ઉર્દૂ, બંગાળી અને મલયાલમ જેવી ઇતર ભાષાઓમાં પણ અનુવાદિત થઈ છે.

કવિ ડો. નીરવ પટેલ
જીવન : (2.12.1950 – 15.5.2019)
જન્મ : દસક્રોઈ આલુકાની ભુવલડી ગામના
માતા-પિતા : દીવાબહેન અને હીરાભાઈ
જીવનસાથી : જસુમતીબહેન
સંતાનો : સ્વમાન, ઋચા

@@