🔆સરલા સુતરીયા ~ મોટી મોટી વાત🔆

મોટી મોટી વાત ન કર હેઠો ઉતર
ઊંચો નીચો સાદ ન કર, હેઠો ઉતર.

કૈંક જનમોના ઋણોથી સાથ મળ્યો
ખાલી ખોટ્ટો વાદ ન કર, હેઠો ઉતર.

વહેંત ઊંચી કામનાઓ જાગે જ્યારે
આભ ઊંચો વાર ના કર, હેઠો ઉતર.

માંડ મળે જો હાથમાં મનગમતી રેખા
જિંદગી તારાજ ન કર, હેઠો ઉતર.

જોયાં શમણાં ભાર વિના ખુલ્લી આંખે
જાણ વિના હાશ ના કર, હેઠો ઉતર.

~ સરલા સુતરીયા ‘સરલ’

જરા તો સમજ ~ લતા હિરાણી

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 241 > 28 જૂન 2016  

‘હેઠો ઉતર’ રદીફ બહુ સૂચક છે. કાઠિયાવાડી બોલીનો આ જાણીતો શબ્દ પ્રયોગ છે. ‘હેઠો ઉતર’નો સીધો અર્થ નીચે ઉતર એમ તો થાય જ પણ આ શબ્દપ્રયોગની ભાવછાયા થોડી વિસ્તરે છે અને એમાં – ‘નીચે ઉતર નહીંતર જોવાજેવી થશે’ – જેવો ભાવ સમાયેલો છે. હેઠે ઉતરવાનું કહેવામાં થોડો વ્યંગ્ય, કટાક્ષ અને ચીડ જેવુંય ભળે. બોલવામાં તો ‘ઠ’ બેવડાઇને ‘હેઠ્ઠો’ પણ બની જાય અને ત્યારે એ લહેકાને સાંભળવાની મજા જુદી જ છે. આ રચના ‘હેઠો ઉતર’ જેવા અર્થસભર પ્રયોગને લઈને જ ગમી ગઈ. આખીયે રચના આ એક જ ભાવને લઈને ચાલે છે એમ કહી શકાય.

મોટાભાગના લોકોના જીવનની આ જ કરુણતા છે કે જે મળે છે એના માટે કૃતજ્ઞ થવાને બદલે કાં તો છકી જાય છે અથવા જે નથી મળ્યું, જે રહી ગયું છે તેના માટે વાંધા પાડે છે. આમ કરીને ખતા ખાનારા લોકોથી શેરી, મહોલ્લા, શહેર ભર્યા હોવા છતાં કોઈ બોધપાઠ લેતું નથી એય આશ્ચર્યની વાત છે ! આવા માણસને સીડીનું એક પગથિયું ચડવા શું મળ્યું, જાણે એવરેસ્ટ આરોહણ કરી ચૂક્યો હોય એટલા ઢોલ પીટશે !

ચડી ગયેલ (છકી ગયેલ) માણસને હેઠો ઉતારવામાં ભલભલા સંતો, દાર્શનિકો, પુસ્તકો, ધર્મો પાછા પડે છે. માણસને અરીસો બતાવવો કે એની હેસિયતનું ભાન કરાવવું એ સૌથી અઘરી વાત છે. અરીસો પકડવા જ કોઈ ક્યાં તૈયાર છે ? આંખ બંધ કરીને જરા અંદર ઉતરવાની કોશિષ કોઈ કરે તો અરીસો હાજર છે, કોઈએ બતાવવાનીય જરૂર નથી. પણ જાત સાથે સંવાદ, એ તો સૌથી વધુ ગભરાવનારી બાબત છે ! બીજી બાજુ લોક એવાય છે કે જેને બીજાને અરીસો બતાવવાની બહુ ચટપટી છે. પોતાની સામે જોવાની ફુરસદ નથી. કોણ ક્યાં કેમ ખોટું છે એના માટે એ સૂક્ષ્મદર્શક કાચ લઈને ફરે છે. કોઈ હાથમાં આવ્યું નથી કે એને વેતરી નાખ્યો નથી ! રાઈનો પહાડ કરવાની કળા એ સારી રીતે જાણે છે. આવા લોકથી દૂર રહેવા જેવું ખરું ! એ વળી જુદી રીતે ઊંચે ચડેલા છે. એને કે’વું પડે, ‘બહુ થયું, ભાઈ હવે હેઠો ઉતર !’

જિંદગીમાં ઘણાં બધાં સાધન છે. સાધ્ય કંઈક જુદું જ છે અને આ સમજનારા બહુ ઓછા છે. આ વાત પલ્લે પડતી નથી અને સાધનને સાધ્ય માનીને એક નશામાં જીવ્યા કરે છે. પ્રગતિ ઘણી સારી બાબત છે પણ એની પાછળ થતી દોડ જ્યારે વિચાર અને વિવેકભાન ભૂલીને વ્યસન બની જાય ત્યારે વાત વણસે છે. પછી એ શાંતિ મેળવવા ફાંફા મારશે ! મંદિરો અને આશ્રમોમાં આધાર શોધશે. સત્સંગ અને પ્રવચનોને પાટે દોડશે ! પણ મૂળ વાત છે  સમજણની, જે ક્યારની એણે વિસારે પાડી દીધી છે. દોડની ટેવ પડી છે એટલે એમાંય ધીરજ નથી અને રેડીમેઇડ શાંતિના પેકેટનું ક્યાંય ઉત્પાદન થઈ શકતું નથી !  

માણસ નવું ઘર લે છે, બંગલો બનાવે છે, નવી પોશ ગાડી ખરીદે છે પણ અંદરથી એ બદલાતો નથી. અંદર તો એ જ જૂનો માનવી છે જેના પર મતલબના અને અહંકારના જાળાં બાઝ્યા છે. જન્મો જૂના સંસ્કારના થર જામ્યા છે. એ કોઈને દેખાતા નથી. એટલે એના નવા વેશ, નવા પરિધાનની વાહ વાહ થાય છે અને એ ફૂલાતો રહે છે. કોઇએ બે તાળી શું પાડી, એ પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવા સુધી પહોંચી જાય છે. પરિણામ એક જ આવે, સમજનારાએ કહેવું પડે, ‘હવે હેઠો ઉતર !’

મારી આ વાર્તા આપને ગમશે. આભાર.

સહી