🔆શ્યામ ઠાકોર ~ કોઈ કાળા ડાઘની🔆

કોઈ કાળા ડાઘની પાછળ પડયો છે,
સૂર્ય છે, એ રાતની પાછળ પડયો છે.

રોજ ડાળી એક ઓછી થાય છે કાં?
કોણ લીલા ઝાડની પાછળ પડયો છે?

છેદ પાડી સૂર કૈં રેલાવશે એ,
ક્યારનો એ વાંસની પાછળ પડયો છે.

સૂકવી તેં ઓઢણીને ત્યારથી બસ,
વાયરો પણ વાડની પાછળ પડયો છે.

પૂછવું છે કાળને પણ એક દા’ડો,
જન્મથી કાં શ્વાસની પાછળ પડ્યો છે?

~ શ્યામ ઠાકોર

‘ઈપ્સિતા’ પુસ્તકમાં કવિ શ્યામ ઠાકોરે કરાવેલી ગઝલોના આસ્વાદ છે. પરિશિષ્ટમાં એમની ગઝલનો કવિ જિતેન્દ્ર પ્રજાપતિએ કરેલો આસ્વાદ છે. જે નીચે વાંચી શકશો.

‘ઈપ્સિતા’ * કાવ્યાસ્વાદ સંગ્રહ * કવિ શ્યામ ઠાકોર * પ્રભાત કેળવણી મંડળ 2025

અનોખા વ્હાલની કવિતા ~ જિતેન્દ્ર પ્રજાપતિ

શ્યામસુંદર રખિયાણિયાના નામે ૨૦૦૯ના કવિલોકના અંકમાં આ ગઝલ વાંચી ત્યારથી જ આ ગઝલ પ્રત્યે ઘેલું લાગ્યું હતું. ત્યારે થયું હતું કે કોણ છે આ શ્યામસુંદર રખિયાણિયા? આજે વર્ષો પછી એમની આ ગઝલ ‘દ્વાર ખખડાવે હવા’ નામના સંગ્રહમાં વાંચી ત્યારે ખબર પડી કે એ કવિ બીજા કોઈ નહીં પણ સરળ બાનીમાં ગઝલો લખતા કવિ શ્યામ ઠાકોર છે. પ્રસ્તુત ગઝલનો ઉપાડ એવો તેનો મત્લાનો શે’ર જોઈએ.

‘કોઈ કાળા ડાઘની પાછળ પડયો છે, સૂર્ય છે, એ રાતની પાછળ પડયો છે.’

આપણે ત્યાં સૂર્યને અજવાળાનો પર્યાય માનવામાં આવે છે અને એ વાત પણ સાચી જ છે, પરંતુ આ ગઝલના કવિ સૂરજ પ્રત્યે કંઈક જુદી જ દ્રષ્ટિ ધરાવે છે. અહીં કવિને રાત પ્રત્યે વિશેષ લગાવ છે, રાતનો ગાઢ અંધાર કવિને વહાલો લાગે છે. ને એ અંધારને કોઈ અડચણ પહોંચાડે, એને ભેદે એ કવિને જરાય ગમતું નથી. રાતને કાળા ડાઘનું રૂપક આપીને કવિ રાતનો મહિમા વિસ્તારે છે. કવિ સૂર્યને ગુનેગારના પિંજરામાં ઊભો રાખે છે. અહીં આપણને અંધારને વહાલ કરતા કવિ પ્રહલાદ પારેખનું સ્મરણ થઈ જાય. કવિ કહે છે-

‘આજ અંધાર ખુશબોભર્યો, લાગતો, આજે સૌરભભરી રાત સારી,
આજ આ સાલ વૃક્ષની મંજરી જરી જરી પમરતી પાથરી દે પથારી.’ ~ પ્રહલાદ પારેખ

અંધારને વહાલથી નવડાવતા કવિ પ્રહલાદ પારેખ પાસે અંધારને મૂલવવાની જે સૌંદર્યદ્રષ્ટિ છે તેની સરખામણી તો ન કરી શકાય પણ કવિ શ્યામ ઠાકોર પાસે પણ અંધારને ઓળખવાની નોંખી રીત છે એ વાતમાં શંકાને સ્થાન નથી.

‘રોજ ડાળી એક ઓછી થાય છે કાં? કોણ લીલા ઝાડની પાછળ પડયો છે?’

‘તરુનો બહુ આભાર, જગત પર તરુનો બહુ આભાર’ આ જાણીતી ઉક્તિમાં આપણને ઝાડનું મહત્ત્વ સમજાયા વગર રહેતું નથી. ઝાડ એટલે પ્રાણવાયુનું પોટલું, આવા ઝાડમાંથી નિયમિત રીતે એક ડાળી ઓછી થતી જાય છે. આ વાત કવિને સહેજ પણ મંજૂર નથી. ઝાડના આ ઉદાહરણ દ્વારા કવિ પાસેથી આપણને સૂક્ષ્મ રીતે આપણી જિંદગીમાંથી ઓછા થતા જતા દિવસોની ઘટમાળ નજરે પડે છે.

‘છેદ પાડી સૂર કે રેલાવશે એ; ક્યારનો એ વાંસની પાછળ પડયો છે.’

‘અથાક પરિશ્રમનો કોઈ વિકલ્પ નથી.’ એ સુવિચારને વાચા આપતો આ શે’ર આપણને મહેનતના ગર્ભમાં આકાર લઈ રહેલી સફળતાનો સંકેત કરે છે. વાંસ જેવા નક્કર વૃક્ષમાં પણ છેદ પાડવાથી સૂર પેદા કરી શકાય છે તો જિંદગીને ઘાટ આપવાથી, તેને યોગ્ય દિશા આપવાથી શું નથી થઈ શકતું એ વાતને કવિ અહીં સૂક્ષ્મ રીતે રજૂ કરે છે.

‘સૂકવી તેં ઓઢણીને ત્યારથી બસ; વાયરો પણ વાડની પાછળ પડયો છે.’

જીવનની વાસ્તવિક્તાની વાતો કરતાં કરતાં કવિ સહેજ એક બાજુએ સરીને રોમાન્સના મૂડ તરફ ડગ ભરે છે. કવિના આ શે’ર સંદર્ભે અદમ ટંકારવીને તો યાદ કરવા જ પડે.

‘જયાં સૂકાવા નાખી એણે ઓઢણી, લીમડાની ડાળ મીઠી થઈ ગઈ!’

અદ્દભૂત નજાક્તથી ભરેલા આ શે’ર જેવી ભવ્યતા તો કદાચ આ ગઝલના કવિ હાંસલ ન કરી શકે પણ કવિએ અહીં રજૂ કરેલી કમનિયતા પણ કંઈ કમ તો નથી જ. વાયરાને નટખટ પ્રિયતમનું પ્રતીક આપીને કવિ વાડની આડમાં ઓઢણીને અદકું સ્થાન આપે છે. પ્રિયાની વાતો મીઠી લાગતી હોય તો પ્રિયાએ ઓઠેલી ઓઢણીના વહાલમાં કવિ ના ડૂબે તો જ નવાઈ.

‘પૂછવું છે કાળને પણ એક દા’ડો, જન્મથી કાં શ્વાસની પાછળ પડ્યો છે?’

જીવનનું હોવું જેટલી વાસ્તવિક્તા છે એટલી જ વાસ્તવિકતા પાછળ મરણ પણ છુપાયેલું છે. મરણને જીવનથી અલગ કરી શકાતું નથી. જીવનની આ વાસ્તવિક્તાને કવિ આ શે’ર દ્વારા રજૂ કરે છે. પ્રથમ ચાર શે’ર જેટલી નજાકત ભલે આ અંતિમ શે’રમાં ન ઉતરવા પામી હોય પણ વાસ્તવિક્તાના સ્પર્શથી આ શે’ર દીપી ઊઠે છે.

આમ, રાતના શ્વાસને વિસ્તારતી આ આખીય ગઝલ આપણને આનંદની પરમાનુભૂતિ કરાવી આપે છે.